آیا ایمان می‌تواند از اخلاق فراتر برود؟ کی‌یرکگور در «ترس و لرز»
فلسفه برای زندگی۱۴ دقیقه مطالعه

آیا ایمان می‌تواند از اخلاق فراتر برود؟ کی‌یرکگور در «ترس و لرز»

نگاهی به «ترس و لرز» سورن کی‌یرکگور؛ کتابی درباره ایمان، اخلاق، اضطراب و تصمیم‌هایی که عقل به‌تنهایی نمی‌تواند آن‌ها را حل کند.

جلد ترس و لرز

ترس و لرز

سورن کی یرکگور

این کتاب را به قفسه خودت اضافه کن

آیا ایمان می‌تواند از اخلاق فراتر برود؟ کی‌یرکگور در «ترس و لرز»

بعضی کتاب‌های فلسفی با یک مسئله نظری شروع می‌شوند، اما «ترس و لرز» سورن کی‌یرکگور از همان ابتدا ما را مقابل موقعیتی قرار می‌دهد که نمی‌شود با خیال راحت درباره‌اش بحث کرد. او سراغ داستان ابراهیم می‌رود؛ انسانی که فرزندش را دوست دارد و در عین حال باور دارد فرمانی از سوی خدا دریافت کرده که از او می‌خواهد همان فرزند را قربانی کند. کی‌یرکگور از دل این داستان یکی از سخت‌ترین پرسش‌های فلسفه خود را مطرح می‌کند: اگر ایمان با چیزی که عقل و اخلاق از ما می‌خواهند در تعارض قرار بگیرد، چه اتفاقی می‌افتد؟

کی‌یرکگور این ماجرا را بر اساس روایت عهد عتیق بررسی می‌کند؛ روایتی که در آن فرزند ابراهیم اسحاق است. در قرآن نام فرزند در خود ماجرای قربانی به‌صراحت ذکر نمی‌شود و در سنت اسلامی معمولاً این داستان به اسماعیل نسبت داده شده است. بنابراین ابراهیم و اسحاق در «ترس و لرز» انتخابی تصادفی یا تغییری از سوی کی‌یرکگور نیست، بلکه همان روایتی است که متن او بر اساس آن شکل گرفته است.

اما مسئله اصلی کتاب این نیست که کدام روایت تاریخی یا دینی درست است. کی‌یرکگور داستان ابراهیم را به نقطه آغاز یک آزمایش فلسفی تبدیل می‌کند. او می‌خواهد بداند ایمان واقعاً چیست، چه تفاوتی با اطاعت ساده دارد و چرا انسانی که ایمان دارد ممکن است در موقعیتی قرار بگیرد که دیگر نتواند تصمیم خودش را برای دیگران توضیح دهد. به همین دلیل «ترس و لرز» در نهایت نه فقط کتابی درباره ابراهیم، بلکه کتابی درباره ایمان، اضطراب، انتخاب، مسئولیت و تنهایی انسان در برابر تصمیم‌های بنیادین زندگی است.

چرا داستان ابراهیم برای کی‌یرکگور اهمیت دارد؟

دشواری داستان زمانی آشکار می‌شود که آن را از زاویه اخلاق نگاه کنیم. از نظر اخلاقی، وظیفه یک پدر روشن است: باید از فرزندش محافظت کند. ابراهیم نیز اسحاق را دوست دارد و کی‌یرکگور بارها بر همین عشق تأکید می‌کند. اگر ابراهیم نسبت به فرزندش بی‌تفاوت بود، دیگر چیز چندان عجیبی در ماجرا وجود نداشت؛ کسی چیزی را قربانی می‌کرد که برایش اهمیتی نداشت. تراژدی دقیقاً از آنجا آغاز می‌شود که اسحاق برای ابراهیم عزیزترین چیز زندگی اوست.

در طرف دیگر، ابراهیم باور دارد با فرمانی الهی روبه‌رو شده است. بنابراین مسئله او انتخاب ساده‌ای میان عشق و بی‌رحمی نیست. او هم عشقش به اسحاق را واقعی می‌داند و هم ایمانش به خدا را. اگر یکی از این دو را حذف کنیم، تناقض از بین می‌رود و داستان ساده می‌شود. اما کی‌یرکگور دقیقاً نمی‌خواهد اجازه دهد مسئله ساده شود.

از بیرون، ابراهیم نمی‌تواند برای رفتار خود یک دلیل اخلاقی عمومی ارائه کند. نمی‌تواند بگوید اسحاق را برای نجات یک ملت، جلوگیری از یک فاجعه یا دستیابی به خیری بزرگ‌تر قربانی می‌کند. هیچ منفعت عمومی در کار نیست که دیگران بتوانند آن را بفهمند. همین مسئله است که ابراهیم را برای کی‌یرکگور به شخصیتی تقریباً غیرقابل فهم تبدیل می‌کند: انسانی که بر اساس ایمان عمل می‌کند، اما کاری که انجام می‌دهد با معیارهای معمول اخلاقی قابل توضیح نیست.

«ترس و لرز» نیز قرار نیست این وضعیت را برای ما راحت کند. کی‌یرکگور ایمان را چیزی آرام، مطمئن و بی‌خطر تصویر نمی‌کند؛ برعکس، آن را با اضطراب و تناقض همراه می‌سازد. حتی راوی کتاب، که کی‌یرکگور او را با نام مستعار یوهانس دِ سیلنسیو معرفی می‌کند، ادعا ندارد که خودش به مرتبه ایمان ابراهیم رسیده است. او ابراهیم را تحسین می‌کند، اما در همان حال می‌گوید قادر نیست او را کاملاً بفهمد.

آیا ایمان می‌تواند از اخلاق فراتر برود؟

از دل همین مسئله است که یکی از مشهورترین مفاهیم «ترس و لرز» شکل می‌گیرد: تعلیق غایت‌شناختی امر اخلاقی. اصطلاح پیچیده‌ای به نظر می‌رسد، اما سؤال پشت آن نسبتاً روشن است. اخلاق امری عمومی است؛ وقتی می‌گوییم دروغ گفتن، خیانت یا آسیب رساندن نادرست است، قرار نیست این قواعد فقط برای عده‌ای خاص معتبر باشند. اخلاق باید قابل توضیح و در اصل برای همه قابل فهم باشد.

کی‌یرکگور اما از طریق ابراهیم می‌پرسد آیا ممکن است رابطه فرد با خدا چنان مطلق باشد که در موقعیتی استثنایی، وظیفه‌ای دینی بر وظیفه اخلاقی عمومی مقدم شود؟ اگر چنین چیزی ممکن باشد، ابراهیم برای مدتی امر اخلاقی را «تعلیق» می‌کند؛ نه به این معنا که اخلاق را بی‌ارزش می‌داند، بلکه به این معنا که خودش را در برابر وظیفه‌ای می‌بیند که معتقد است از مرجعی بالاتر آمده است.

همین بخش «ترس و لرز» را به کتابی بسیار بحث‌برانگیز تبدیل کرده است. آیا این ایده نمی‌تواند خطرناک باشد؟ آیا هر کسی نمی‌تواند عمل غیراخلاقی خودش را با ادعای ایمان توجیه کند؟ اگر فرد بتواند خودش را استثنایی فراتر از اخلاق بداند، چه چیزی جلوی فاجعه را می‌گیرد؟

کی‌یرکگور پاسخ ساده‌ای به این نگرانی نمی‌دهد و اتفاقاً همین خطر را بخشی از وحشت مسئله ایمان می‌داند. ابراهیم نمی‌تواند ایمان خودش را به قانونی عمومی تبدیل کند و به دیگران بگوید شما هم چنین کنید. تجربه او کاملاً فردی است و هیچ ضمانتی وجود ندارد که کسی که ادعای وضعیت مشابهی دارد واقعاً ابراهیم دیگری باشد. فاصله میان «شوالیه ایمان» و انسانی که فقط می‌خواهد رفتار خودش را توجیه کند، از بیرون به‌سادگی قابل تشخیص نیست. به همین دلیل ایمان در فلسفه کی‌یرکگور نوعی امتیاز آسان نیست؛ مسئولیتی هراس‌آور است.

قهرمان تراژیک و شوالیه ایمان

کی‌یرکگور برای روشن‌تر کردن تفاوت ابراهیم با فداکاری‌های معمول، او را در برابر چیزی قرار می‌دهد که «قهرمان تراژیک» می‌نامد. قهرمان تراژیک ممکن است دست به کاری بسیار دردناک بزند و حتی چیزی را که بیش از همه دوست دارد قربانی کند، اما دلیل او همچنان در قلمرو اخلاق باقی می‌ماند. او ممکن است مصلحت شخصی خود را فدای خانواده، جامعه یا خیر بزرگ‌تری کند و به همین دلیل دیگران می‌توانند منطق تصمیمش را بفهمند.

حتی اگر با قهرمان تراژیک موافق نباشیم، می‌توانیم داستان او را تعریف کنیم و بگوییم چرا چنین تصمیمی گرفته است. او از یک وظیفه اخلاقی کوچک‌تر به سمت وظیفه‌ای اخلاقی بزرگ‌تر حرکت کرده است. درد و فداکاری همچنان وجود دارند، اما رفتار او برای دیگران قابل توضیح است.

ابراهیم چنین امکانی ندارد. او نمی‌تواند بگوید کاری که انجام می‌دهد برای خیر عمومی است. از منظر اخلاقی، دقیقاً بر خلاف وظیفه خود عمل می‌کند. تنها چیزی که دارد رابطه فردی خودش با خداست؛ رابطه‌ای که نمی‌تواند آن را به دیگران منتقل یا با استدلالی عمومی اثبات کند. به همین دلیل ابراهیم در نگاه کی‌یرکگور یک قهرمان تراژیک نیست، بلکه شوالیه ایمان است.

شوالیه ایمان یکی از جذاب‌ترین شخصیت‌های فلسفی کی‌یرکگور است. او برخلاف تصور ما لزوماً انسانی منزوی، زاهد یا جدا از دنیا نیست. ممکن است از بیرون کاملاً معمولی به نظر برسد، از غذا لذت ببرد، با دیگران معاشرت کند و زندگی روزمره خودش را داشته باشد. چیزی که او را متفاوت می‌کند درون او اتفاق افتاده است: او توانسته چیزی را که از نظر عقل ناممکن به نظر می‌رسد، در سطح ایمان امکان‌پذیر بداند.

از دست دادن همه‌چیز و باز هم ایمان داشتن

برای فهم شوالیه ایمان، کی‌یرکگور مفهوم دیگری به نام استعفای نامتناهی را مطرح می‌کند. فرض کنیم انسانی چیزی را با تمام وجود می‌خواهد، اما متوجه می‌شود دستیابی به آن ممکن نیست. او می‌تواند واقعیت را بپذیرد، از خواسته خود دست بکشد و با فقدان آن کنار بیاید. شاید آن عشق یا آرزو را در درون خودش حفظ کند، اما دیگر انتظار ندارد در جهان واقعی به آن برسد. این حرکت از نظر کی‌یرکگور بسیار دشوار و حتی بزرگ است، اما هنوز ایمان نیست.

شوالیه ایمان یک حرکت دیگر انجام می‌دهد. او ابتدا همان فقدان را کاملاً می‌پذیرد و آماده است چیزی را که دوست دارد از دست بدهد، اما بعد به شکلی که عقل قادر به توضیحش نیست باور دارد که همان چیز دوباره به او بازخواهد گشت. در ماجرای ابراهیم، او هم آماده است اسحاق را از دست بدهد و هم در همان حال ایمان دارد که اسحاق را خواهد داشت.

همین تناقض است که ابراهیم را برای راوی کتاب غیرقابل فهم می‌کند. اگر ابراهیم فقط می‌گفت «اسحاق را برای همیشه از دست می‌دهم و این سرنوشت را می‌پذیرم»، می‌توانست نمونه‌ای از استعفای نامتناهی باشد. اما ایمان او یک قدم بیشتر می‌رود: چیزی را که عقل ناممکن می‌داند، همچنان ممکن می‌بیند.

در توضیح اندیشه کی‌یرکگور اغلب از اصطلاح «جهش ایمان» استفاده می‌شود. معنای کلی آن را می‌توان در همین نقطه فهمید. عقل می‌تواند انسان را تا جایی همراهی کند، اطلاعات بدهد، تناقض‌ها را نشان دهد و خطرها را آشکار کند؛ اما در برخی مسائل نمی‌تواند نتیجه را با قطعیت تضمین کند. ایمان درست در همان فاصله‌ای ظاهر می‌شود که دیگر استدلال به تنهایی کافی نیست و فرد باید تصمیمی وجودی بگیرد.

این البته به معنای دشمنی کی‌یرکگور با عقل نیست. ایمان برای او زمانی جدی است که انسان تناقض را دیده باشد، نه زمانی که اصلاً درباره آن فکر نکرده است. ابراهیم بزرگ نیست چون مسئله را نمی‌فهمد؛ عظمت و وحشت موقعیت او دقیقاً در این است که می‌فهمد چه چیزی در خطر است و با این حال حرکت می‌کند.

تنهایی ابراهیم و اهمیت «فرد» در فلسفه کی‌یرکگور

یکی از عمیق‌ترین جنبه‌های «ترس و لرز» تنهایی ابراهیم است. او نمی‌تواند کاری را که انجام می‌دهد برای دیگران توضیح دهد، چون زبان مشترکی برای آن وجود ندارد. اگر از اخلاق سخن بگوید، رفتارش قابل دفاع نیست و اگر از ایمان شخصی خودش سخن بگوید، دیگران راهی ندارند که آن تجربه را تأیید کنند. ابراهیم در نقطه‌ای قرار گرفته که هیچ‌کس نمی‌تواند مسئولیت تصمیمش را از دوش او بردارد.

اینجاست که مفهوم فرد در فلسفه کی‌یرکگور اهمیت زیادی پیدا می‌کند. او در دوره‌ای می‌نوشت که نظام‌های بزرگ فلسفی تلاش می‌کردند انسان و تاریخ را در قالب ساختارهایی کلی توضیح دهند، اما کی‌یرکگور بارها به یک انسان مشخص بازمی‌گردد؛ انسانی که خودش اضطراب را احساس می‌کند، خودش انتخاب می‌کند و خودش باید مسئولیت انتخابش را بپذیرد.

جامعه می‌تواند درباره اخلاق به ما آموزش دهد، خانواده می‌تواند توصیه کند، فیلسوف می‌تواند استدلال بسازد و دین می‌تواند سنت و آموزه در اختیارمان قرار دهد، اما بعضی تصمیم‌های بنیادین را هیچ‌کس نمی‌تواند به جای ما انجام دهد. همین توجه به فرد، انتخاب و مسئولیت شخصی بعدها یکی از دلایلی شد که کی‌یرکگور را از پیشگامان اگزیستانسیالیسم بدانند.

در «یا این یا آن» نیز انتخاب اهمیت داشت، اما آنجا مسئله بیشتر میان زندگی زیبایی‌شناختی و اخلاقی بود. انسان باید از زندگی صرفاً مبتنی بر لذت و تجربه عبور می‌کرد و مسئولیت انتخاب‌های خودش را می‌پذیرفت. «ترس و لرز» یک قدم جلوتر می‌رود و می‌پرسد: اگر اخلاق بالاترین مرحله نباشد چه؟ اگر رابطه دینی فرد با خدا بتواند او را وارد قلمرویی کند که حتی اخلاق عمومی برای توضیحش کافی نیست چه اتفاقی می‌افتد؟

چرا ایمان با «ترس و لرز» همراه است؟

در تصور رایج، ایمان معمولاً چیزی است که اضطراب را کم می‌کند. انسان ایمان دارد و در نتیجه احساس امنیت و آرامش می‌کند. اما ایمان کی‌یرکگوری بسیار متفاوت است. چون اگر ایمان با تضمین کامل همراه بود، دیگر خطر چندانی در آن وجود نداشت. اگر ابراهیم از ابتدا دقیقاً می‌دانست چه اتفاقی خواهد افتاد، تصمیم او نیز معنای دیگری پیدا می‌کرد.

عدم قطعیت است که ایمان را دشوار می‌کند. فرد نمی‌تواند آینده را ببیند و نمی‌تواند همه چیز را با استدلال اثبات کند، اما با این حال باید تصمیم بگیرد. از این جهت، ایمان در فلسفه کی‌یرکگور شباهتی عمیق به ساختار بسیاری از انتخاب‌های مهم زندگی دارد، هرچند خود او ایمان دینی را تجربه‌ای بسیار خاص‌تر و رادیکال‌تر می‌داند.

ما نیز تقریباً هیچ تصمیم بزرگی را با تضمین صددرصد نمی‌گیریم. می‌توانیم درباره یک مسیر شغلی تحقیق کنیم، مزایا و معایب مهاجرت را بنویسیم، درباره یک رابطه فکر کنیم یا پیش از شروع یک پروژه احتمال شکست را بررسی کنیم؛ اما هیچ محاسبه‌ای نمی‌تواند آینده را به‌طور کامل در اختیار ما قرار دهد. بالاخره لحظه‌ای می‌رسد که اطلاعات پایان می‌یابد و انتخاب آغاز می‌شود.

این تصمیم‌های روزمره همان ایمان ابراهیم نیستند و نباید آن‌ها را یکی دانست، اما چیزی از مسئله کی‌یرکگور را برای ما ملموس می‌کنند: انسان مجبور است در جهانی که آینده‌اش را نمی‌داند، دست به انتخاب بزند.

شاید به همین دلیل نیز ما دائماً دنبال تضمین هستیم. می‌خواهیم قبل از انتخاب شغل مطمئن شویم موفق می‌شویم، قبل از وارد شدن به یک رابطه بدانیم پایانش خوب خواهد بود و قبل از شروع هر کاری نتیجه را پیش‌بینی کنیم. اطلاعات بیشتر می‌تواند تصمیم را بهتر کند، اما هیچ مقدار اطلاعاتی نمی‌تواند عنصر ریسک را به‌طور کامل از زندگی حذف کند.

کی‌یرکگور و کامو؛ دو پاسخ متفاوت به نبود قطعیت

خواندن «ترس و لرز» در کنار «افسانه سیزیف» آلبر کامو یک تقابل فلسفی بسیار جذاب می‌سازد. هر دو متفکر محدودیت عقل را جدی می‌گیرند و هر دو می‌دانند که انسان نمی‌تواند برای تمام پرسش‌های بنیادین زندگی پاسخی قطعی پیدا کند. اما درست در همین نقطه راهشان از هم جدا می‌شود.

کی‌یرکگور می‌گوید جایی که عقل دیگر نمی‌تواند یقین کامل ایجاد کند، امکان ایمان ظاهر می‌شود. انسان مؤمن وارد رابطه‌ای با امر مطلق می‌شود که نمی‌توان آن را صرفاً با استدلال عقلانی توضیح داد. برای او، نبود یقین به معنای پایان ماجرا نیست؛ اتفاقاً ایمان دقیقاً درون همین عدم قطعیت اهمیت پیدا می‌کند.

کامو حاضر نیست چنین حرکتی انجام دهد. او در «افسانه سیزیف» کی‌یرکگور و برخی متفکران دینی را نقد می‌کند، چون معتقد است عبور از پوچی به سوی یک پاسخ متافیزیکی یا دینی یعنی ترک کردن همان وضعیتی که باید با آن روبه‌رو شویم. کامو می‌خواهد بدون پاسخ نهایی زندگی کند، در حالی که کی‌یرکگور می‌خواهد از دل همین نبود قطعیت به ایمان برسد.

به همین دلیل می‌توان این دو را در برابر دو واکنش متفاوت به یک مسئله قرار داد. انسان با جهانی روبه‌روست که عقلش قادر نیست همه چیز را درباره آن قطعی کند. کامو می‌گوید این عدم قطعیت را بپذیر و با وجود آن زندگی کن؛ کی‌یرکگور می‌گوید شاید درست در همین نقطه است که ایمان معنا پیدا می‌کند.

چرا «ترس و لرز» هنوز کتاب مهمی است؟

حتی اگر کسی با باورهای دینی کی‌یرکگور همدل نباشد، «ترس و لرز» همچنان پرسش‌هایی مطرح می‌کند که به‌سادگی نمی‌توان کنارشان گذاشت. آیا تمام انتخاب‌های مهم انسان را می‌توان با مجموعه‌ای از قواعد عمومی توضیح داد؟ آیا چیزی در تجربه فردی وجود دارد که نتوان آن را کاملاً به زبان جامعه ترجمه کرد؟ انسان تا چه اندازه باید به عقل تکیه کند و وقتی عقل دیگر تضمینی در اختیارش نمی‌گذارد، چه باید بکند؟

کتاب همچنین ما را مجبور می‌کند درباره رابطه ایمان و اخلاق با دقت بیشتری فکر کنیم. کی‌یرکگور نمی‌خواهد به ما اجازه دهد ایمان را به مجموعه‌ای از باورهای بی‌خطر تبدیل کنیم. اگر ایمان واقعاً چیزی باشد که او درباره‌اش سخن می‌گوید، می‌تواند فرد را وارد موقعیتی کند که تمام وجودش درگیر شود. درست به همین دلیل است که عنوان کتاب «ترس و لرز» است، نه «آرامش و اطمینان».

از سوی دیگر، همین کتاب هشداری نیز در دل خودش دارد. اگر تجربه دینی را بهانه‌ای آسان برای کنار گذاشتن اخلاق کنیم، دیگر از دشواری ابراهیم چیزی باقی نمی‌ماند. ابراهیم کی‌یرکگور انسانی نیست که با اعتمادبه‌نفس اعلام کند هر کاری انجام می‌دهد درست است؛ او شخصیتی است که درست در قلب یک تناقض وحشتناک قرار دارد. عظمت او برای کی‌یرکگور از همین اضطراب، عشق، عدم قطعیت و مسئولیتی می‌آید که حاضر نیست از آن فرار کند.

در نهایت؛ وقتی دانستن دیگر کافی نیست

«ترس و لرز» را می‌توان کتابی درباره ایمان دانست، اما شاید دقیق‌تر باشد آن را کتابی درباره ایمان بدون تضمین خواند. کی‌یرکگور به دنبال ایمانی نیست که پس از اثبات کامل همه چیز آغاز شود. اگر نتیجه از قبل مشخص باشد و هیچ احتمال دیگری وجود نداشته باشد، دیگر آن حرکت وجودی که او از آن سخن می‌گوید معنای چندانی ندارد.

ابراهیم برای کی‌یرکگور شخصیتی بزرگ و در عین حال هراس‌آور است، چون چیزی را که دوست دارد واقعاً در معرض از دست دادن می‌بیند و نمی‌تواند نتیجه را از پیش تضمین کند. ایمان او مسئله را حذف نمی‌کند؛ او با تمام سنگینی مسئله حرکت می‌کند. به همین دلیل راوی «ترس و لرز» می‌تواند او را تحسین کند، اما نمی‌تواند به سادگی بگوید که او را فهمیده است.

شاید همین ویژگی باعث شده «ترس و لرز» نزدیک به دو قرن پس از انتشارش هنوز کتابی زنده باشد. ما ممکن است هرگز در موقعیت ابراهیم قرار نگیریم، اما مسئله‌ای که پشت داستان او وجود دارد برایمان بیگانه نیست. زندگی بارها ما را به نقطه‌ای می‌رساند که اطلاعات کافی برای تضمین نتیجه نداریم، دیگران نمی‌توانند تصمیم را به جای ما بگیرند و با این حال نمی‌توانیم برای همیشه انتخاب را عقب بیندازیم.

ما می‌توانیم تا جایی که ممکن است فکر کنیم، سؤال بپرسیم و دلایلمان را بررسی کنیم؛ و البته باید چنین کنیم. اما همیشه بخشی از زندگی بیرون از قلمرو یقین باقی می‌ماند. لحظه‌ای می‌رسد که دیگر مسئله فقط این نیست که چه می‌دانیم، بلکه این است که با آنچه می‌دانیم و نمی‌دانیم چه انتخابی می‌کنیم.

و شاید پرسشی که «ترس و لرز» در نهایت پیش روی ما می‌گذارد همین باشد:

وقتی عقل دیگر نمی‌تواند نتیجه را برایت تضمین کند، تا کجا حاضری مسئولیت انتخاب خودت را بپذیری؟