
طاعون
آلبر کامو
هشدار اسپویل
این مطلب شامل خلاصهی کامل کتاب «طاعون»، اتفاقهای اصلی و توضیح پایان داستان است.
اگر قصد دارید کتاب را بخوانید و نمیخواهید از اتفاقهای مهم آن مطلع شوید، بهتر است ابتدا خود اثر را مطالعه کنید.
درباره کتاب
نویسنده: آلبر کامو
عنوان اصلی: La Peste
سال انتشار: ۱۹۴۷
ژانر: رمان فلسفی، اجتماعی و تمثیلی
زبان اصلی: فرانسوی
مکان اصلی: شهر اوران در الجزایر
زمان داستان: دورهای معاصر با زمان نگارش رمان
حقیقت جالب: «طاعون» در سطح داستان، روایت یک همهگیری واقعی در شهری قرنطینهشده است، اما سالهاست بهعنوان اثری دربارهی اشغال، مقاومت، شر سیاسی و مسئولیتی که انسانها در برابر یکدیگر دارند نیز خوانده میشود.
«طاعون» از یک فاجعهی ناگهانی آغاز نمیشود. کامو ابتدا شهری را نشان میدهد که مردمش مشغول کار، تجارت، قرارهای روزانه و برنامههای شخصیاند و تقریباً هیچکس تصور نمیکند نظم عادی زندگی میتواند در مدت کوتاهی فروبپاشد. بحران با اتفاقهایی کوچک شروع میشود، مدتی جدی گرفته نمیشود و بعد آنقدر گسترش پیدا میکند که دروازههای اوران بسته میشوند.
از آن لحظه، چند خط داستانی در کنار یکدیگر پیش میروند. دکتر ریو تقریباً بدون توقف بیماران را درمان میکند، تارو گروههای داوطلب تشکیل میدهد، رامبر برای بازگشت نزد زنی که دوستش دارد دنبال راه خروج میگردد، پانلو تلاش میکند معنایی دینی برای رنج پیدا کند و آدمهایی مثل گران و کوتار هرکدام واکنشی کاملاً متفاوت به شهری بسته و ترسیده دارند.
شخصیتهای اصلی
دکتر برنار ریو: پزشکی که از نخستین موارد بیماری با بحران روبهرو میشود و بیشتر رمان را صرف درمان بیماران و سازمان دادن مقابله با طاعون میکند. او کار خودش را قهرمانی نمیداند و بیشتر آن را وظیفهای ساده در برابر رنج انسانها میبیند.
ژان تارو: مردی که اندکی پیش از شروع بحران به اوران آمده و مشاهداتش را در دفترهایی ثبت میکند. او بعدها در تشکیل گروههای داوطلب مبارزه با بیماری نقشی مهم پیدا میکند.
ریمون رامبر: روزنامهنگاری که برای تهیهی گزارش به اوران آمده و پس از بسته شدن شهر گرفتار میشود. او ماهها تلاش میکند نزد زنی که بیرون شهر دوستش دارد برگردد.
ژوزف گران: کارمند سادهی شهرداری که با درآمدی محدود زندگی میکند و سالهاست روی جملهی آغازین یک نوشته کار میکند. با شروع بحران بدون هیاهو وارد کارهای ضروری مبارزه با بیماری میشود.
کوتار: مردی که پیش از طاعون در بحرانی شخصی زندگی میکند و از آینده و برخورد قانون با خودش میترسد. برخلاف بیشتر مردم، گسترش وضعیت اضطراری برای مدتی او را آرامتر میکند.
پدر پانلو: کشیش یسوعی شهر که ابتدا طاعون را با زبانی قاطع در ارتباط با گناه و مجازات توضیح میدهد، اما تجربههای بعدی او را با پرسش دشوارتری روبهرو میکنند.
دکتر کاستل: پزشک باتجربهای که خیلی زود احتمال طاعون را جدی میگیرد و بعدها برای تهیهی سرمی علیه بیماری تلاش میکند.
آقای اوتون: قاضی سختگیر و رسمی شهر که در آغاز شخصیتی سرد و منظم به نظر میرسد، اما ورود بیماری به خانوادهی خودش بخشی دیگر از شخصیتش را آشکار میکند.
داستان کامل طاعون
شهر اوران پیش از طاعون
اوران شهری ساحلی و تجاری است، اما روایت کامو از آن چندان شاعرانه نیست. بیشتر مردم شهر با کار، پول، قرارهای روزمره و عادتهای ثابت زندگی میکنند و طبیعت حضور پررنگی در زندگیشان ندارد. روزها با سرعتی قابل پیشبینی میگذرند و مرگ یا فاجعه چیزی است که بیشتر مردم ترجیح میدهند دربارهاش فکر نکنند.
دکتر برنار ریو یکی از همین شهروندان است، هرچند شغلش باعث میشود بیشتر از دیگران با بیماری و رنج روبهرو باشد. در آغاز داستان همسرش مدتهاست بیمار است و قرار است برای درمان به مرکزی خارج از اوران برود. ریو او را بدرقه میکند، بیآنکه بداند بسته شدن شهر خیلی زود این جدایی موقت را به ماهها دوری تبدیل خواهد کرد.
پس از رفتن همسر ریو، مادرش برای مدتی نزد او میآید. مادام ریو زنی آرام و کمحرف است و حضورش بعدها، وسط بحران، یکی از معدود بخشهای ثابت و بیهیاهوی زندگی پسرش میشود. هنوز هیچکس نمیداند روزهای عادی شهر رو به پایاناند.
کامو عمداً از همین روزمرگی شروع میکند. طاعون وارد شهری نمیشود که منتظر فاجعه بوده باشد؛ وارد شهری میشود که بیشتر ساکنانش تصور میکنند فردا تقریباً شبیه امروز خواهد بود.
نخستین موشها
یک روز ریو هنگام خروج از ساختمان با موشی مرده روبهرو میشود. اتفاق آنقدر غیرعادی است که توجهش را جلب میکند، اما هنوز دلیلی وجود ندارد از آن نتیجهای بزرگ بگیرد. سرایدار ساختمان، میشل، حتی از این موضوع ناراحت میشود و تصور میکند کسی موش را برای شوخی در ساختمان انداخته است.
روز بعد موشهای بیشتری ظاهر میشوند و تعدادشان خیلی سریع بالا میرود. آنها از زیرزمینها، انبارها و گوشههای شهر بیرون میآیند و در خیابانها دیده میشوند. مسئلهای که ابتدا عجیب و شاید حتی مسخره به نظر میرسید حالا به موضوع گفتوگوی عمومی تبدیل شده است.
روزنامهها دربارهی وضعیت نظافت شهر سؤال میکنند و مسئولان مجبور میشوند برای جمعآوری موشها اقدام کنند. مردم هنوز بیشتر از آلودگی، بوی بد و منظرهی ناخوشایند شکایت دارند تا از احتمال یک همهگیری انسانی. تصور اینکه این اتفاق مقدمهی چیزی بسیار بزرگتر باشد برایشان دور از ذهن است.
بعد همانطور که ناگهان زیاد شده بودند، موشها کمتر میشوند. شهر برای لحظهای میتواند امیدوار باشد ماجرا تمام شده است، اما درست در همین نقطه بیماری از حیوانات به زندگی انسانها وارد میشود.
مرگهای غیرعادی
میشل، سرایدار ساختمان ریو، بیمار میشود و حالش خیلی سریع بدتر میشود. ریو با مجموعهای از نشانههای نگرانکننده روبهروست، اما هنوز نمیتواند با اطمینان بگوید بیماری چیست. میشل سرانجام از دنیا میرود و مرگ او یکی از نخستین مواردی است که پزشک را مجبور میکند اتفاقهای چند روز گذشته را جدیتر کنار هم بگذارد.
خیلی زود بیماران دیگری با وضعیت مشابه پیدا میشوند. ریو میان خانهها رفتوآمد میکند و متوجه میشود با چند مورد پراکنده روبهرو نیست؛ الگویی در حال شکل گرفتن است. تعداد بیماران و مرگها آرامآرام بالا میرود و چیزی که هنوز در گزارشهای رسمی نام مشخصی ندارد، در عمل در حال گسترش است.
در همین روزها گران از ریو میخواهد به همسایهاش کوتار کمک کند. کوتار پیش از همهگیری در وضعیت بحرانی قرار گرفته و از آینده و تماس با پلیس بهشدت مضطرب است. وقتی مسئولان برای بررسی وضعیتش سراغ او میآیند، روشن میشود ترس از قانون مدتها پیش از طاعون بخشی از زندگیاش بوده است.
این خط داستانی در ابتدا ارتباط مستقیمی با بیماری ندارد، اما بعد اهمیتش روشن میشود. برای بیشتر مردم طاعون آغاز ترس است؛ برای کوتار، برعکس، اتفاقی است که اضطراب شخصی او را وارد فضایی میکند که حالا همهی شهر تجربهاش میکند.
دکتر ریو و نخستین هشدارها
با بیشتر شدن بیماران، ریو تلاش میکند مسئولان پزشکی را وادار کند موارد تازه سریعتر شناسایی و جدا شوند. مشکل اینجاست که هنوز هیچکس دوست ندارد بدون اطمینان کامل نام یک بیماری بسیار خطرناک را به زبان بیاورد. اعلام چنین چیزی فقط مسئلهای پزشکی نیست و پیامدهای اقتصادی، اداری و روانی بزرگی برای شهر دارد.
دکتر کاستل از معدود کسانی است که زودتر از بقیه احتمال اصلی را جدی میگیرد. او با تجربهی بیشتری که دارد به ریو میگوید آنچه میبینند با طاعون سازگار است. ریو نیز از نظر عملی به همین نتیجه نزدیک شده، اما میداند نام بیماری به اندازهی خود نشانهها ترس ایجاد خواهد کرد.
جلسههایی میان پزشکان و مقامهای شهر برگزار میشود. بعضی افراد نمیخواهند قبل از تأیید قطعی تصمیمهای شدید بگیرند و بعضی نگراناند اعلام زودهنگام باعث وحشت عمومی شود. ریو چندان علاقهای به بحث لفظی ندارد و تأکید میکند اگر بیماری خطرناک است، مهمتر از نامش این است که اقدامات لازم زود شروع شوند.
آمار هر روز بیشتر میشود و امکان عقب انداختن تصمیم کمتر. طاعون هنوز روی تابلوهای شهر نوشته نشده، اما در بیمارانی که ریو میبیند عملاً حضور خودش را اعلام کرده است.
نامی که کسی نمیخواهد بر زبان بیاورد
واژهی «طاعون» برای مردم فقط نام یک بیماری نیست. این کلمه تصاویری از همهگیریهای بزرگ تاریخی، شهرهای بسته و مرگهای فراوان را با خودش میآورد و به همین دلیل حتی پزشکان و مسئولان در استفاده از آن محتاطاند. پذیرفتن نام یعنی پذیرفتن اینکه نظم عادی شهر ممکن است برای مدت نامعلومی متوقف شود.
ریو خودش هم برای مدتی با غیرواقعی بودن اتفاق مبارزه میکند. انسان میتواند دربارهی جنگها و همهگیریهای گذشته بخواند و بداند چنین چیزهایی بارها اتفاق افتادهاند، اما وقتی همان خطر به خیابان خودش میرسد باز هم اولین واکنش میتواند ناباوری باشد. مردم معمولاً تصور میکنند فاجعه متعلق به گذشته یا جای دیگری است.
با بیشتر شدن موارد دیگر نمیتوان مسئله را فقط «تب ناشناخته» نامید. اقدامات پیشگیرانه شدیدتر میشوند و گزارشهای رسمی لحن جدیتری پیدا میکنند. گران در شهرداری بخشی از کار ثبت آمار را بر عهده میگیرد و ریو هر روز بهتر میبیند عددها در حال بالا رفتناند.
سرانجام مقامات مجبور میشوند واقعیت را بپذیرند. تصمیمی که بعد از آن گرفته میشود زندگی تمام ساکنان اوران را تغییر میدهد: شهر باید از بیرون جدا شود.
اعلام طاعون و بسته شدن شهر
با اعلام رسمی وضعیت، دروازههای اوران بسته میشوند و رفتوآمد عادی متوقف میشود. کسانی که هنگام بسته شدن در شهر هستند اجازهی خروج ندارند و افرادی که بیرون ماندهاند نیز نمیتوانند به خانه برگردند. مرزی که تا دیروز فقط بخشی از جغرافیای شهر بود ناگهان به مانعی واقعی میان آدمها تبدیل میشود.
در ابتدا بسیاری تصور میکنند محدودیت چند روز یا چند هفته بیشتر طول نخواهد کشید. هنوز برنامههای آینده را با همان تقویم قبلی میسنجند و منتظرند مسئولان تاریخی برای باز شدن دروازهها اعلام کنند. هرچه زمان میگذرد، همین ندانستن مدت بحران به یکی از سختترین بخشهای زندگی تبدیل میشود.
ریو اکنون رسماً در مرکز مبارزه با بیماری قرار دارد. همسر خودش بیرون شهر است، اما به دلیل محدودیتها نمیتواند نزد او برود. این جدایی باعث میشود وضعیت بیمارانی را که از اعضای خانوادهشان دور افتادهاند فقط از بیرون مشاهده نکند؛ خودش هم بخشی از همان تجربه است.
شهر از یک مکان عادی به فضایی بسته تبدیل میشود که قوانین زندگی در آن هر هفته تغییر میکنند. مردم هنوز در خانههای خودشان هستند، اما بسیاری احساس میکنند در همان شهری که همیشه زندگی کردهاند به تبعید افتادهاند.
جدایی ساکنان از جهان بیرون
در روزهای نخست قرنطینه مسئلهی جدایی برای بسیاری از مردم حتی از ترس بیماری ملموستر است. کسانی که همسر، معشوق، فرزند یا دوستشان بیرون اوران مانده مدام دنبال راهی برای تماس یا دیدار دوباره میگردند. فاصلهای که قبلاً با چند ساعت سفر حل میشد حالا غیرقابل عبور شده است.
ارتباط عادی هم محدود میشود. نامههایی که میتوانند آلودگی یا تأخیر ایجاد کنند دیگر مانند قبل جابهجا نمیشوند و مردم بیشتر به پیامهای بسیار کوتاه و رسمی وابسته میشوند. احساسهایی که زمانی در چند صفحه نوشته میشدند باید در چند کلمه تکراری خلاصه شوند.
ابتدا هرکس جدایی خودش را استثنایی میبیند. فرد تصور میکند هیچکس نمیتواند شدت دلتنگی او را بفهمد و بحران عمومی را از دریچهی فقدان شخصی خودش تجربه میکند. با طولانی شدن قرنطینه، این احساس کمکم به تجربهای جمعی تبدیل میشود.
زمان هم شکل دیگری پیدا میکند. وقتی هیچکس نمیداند دروازهها چه روزی باز خواهند شد، آینده از برنامهای مشخص به انتظار مبهمی تبدیل میشود. مردم کمکم کمتر دربارهی «بعد از پایان» حرف میزنند و بیشتر تلاش میکنند همین روز تکراری را بگذرانند.
رامبر و تلاش برای خروج از اوران
ریمون رامبر بیش از خیلیها از بسته شدن شهر عصبانی است، چون حتی اهل اوران نیست. برای تهیهی گزارشی به شهر آمده بود و حالا به دلیل اتفاقی که خودش هیچ نقشی در آن نداشته از زنی که دوستش دارد جدا شده است. از نگاه او منطقی نیست مجبور باشد رنجی را تحمل کند که به زندگی اصلیاش تعلق ندارد.
ابتدا سراغ راههای رسمی میرود. به ادارههای مختلف مراجعه میکند و توضیح میدهد اقامتش در اوران موقت بوده، اما مسئولان نمیتوانند برای هر فرد استثنا قائل شوند. هر دری که میزند با همان پاسخ روبهرو میشود و بوروکراسی برای او چهرهای از زندانی شدن شهر میشود.
رامبر از ریو هم درخواست کمک میکند، اما ریو نمیتواند گواهی دروغی صادر کند که خروج او را ممکن کند. میان آن دو دشمنی شکل نمیگیرد؛ ریو حتی دلیل رامبر را قابل فهم میداند. مشکل این است که اگر قواعد قرنطینه فقط برای کسانی اجرا شوند که دلیل شخصی خوبی برای خروج ندارند، عملاً دیگر قرنطینهای باقی نمیماند.
وقتی مسیر قانونی بسته میشود، رامبر به سراغ افرادی میرود که وعده میدهند راهی غیررسمی برای خروج پیدا کنند. پیدا کردن این ارتباطها آسان نیست و برنامه بارها عقب میافتد، اما رامبر ماهها دست از تلاش نمیکشد، چون بازگشت نزد زنی که دوستش دارد همچنان مهمترین هدفش است.
تارو و گروههای داوطلب
تارو از پیش از طاعون در اوران حضور داشته و عادت دارد آدمهای شهر را با دقت مشاهده کند. یادداشتهایش از هتل، خیابانها، خانوادهی اوتون و رفتارهای کوچک مردم تصویرهایی میسازند که بعدها بخشی از گزارش کلی طاعون میشوند. او در ابتدا بیشتر ناظر است، اما نمیخواهد در همان جایگاه باقی بماند.
با گسترش بیماری، تارو پیشنهاد تشکیل گروههای داوطلب بهداشتی را مطرح میکند. بیمارستانها و پزشکان با کمبود نیروی انسانی روبهرو هستند و کارهای فراوانی وجود دارد که لازم نیست فقط پزشک انجام دهد. داوطلبان میتوانند بخشی از این فشار را کم کنند.
ریو از پیشنهاد استقبال میکند و گران هم خیلی زود در کارهای سازمانی به آنها کمک میکند. فعالیت این گروهها بیشتر از اینکه شبیه عملیات قهرمانانه باشد از کارهای تکراری، خستهکننده و خطرناک تشکیل شده است. آدمها شیفت میدهند، اطلاعات ثبت میکنند، به بیماران و مراکز قرنطینه کمک میکنند و روز بعد دوباره همان کار را از سر میگیرند.
تارو هم علاقهای ندارد از این کارها افسانهای دربارهی قهرمانی بسازد. برای او مسئله این است که وقتی طاعون وجود دارد، انسان باید تصمیم بگیرد آیا به گسترش آن کمک میکند، بیتفاوت میماند یا تا جایی که میتواند جلویش میایستد.
پانلو و نخستین خطابه
با شدت گرفتن بیماری، کلیسا نیز تلاش میکند به بحران پاسخ بدهد. پدر پانلو در نخستین خطابهی مهم خودش طاعون را از زاویهای دینی تفسیر میکند و آن را با گناه و مجازات پیوند میدهد. لحنش قاطع است و از مردم میخواهد این فاجعه را فرصتی برای بازگشت و بازنگری در زندگی خود ببینند.
پانلو در این مرحله میان خودش و جمع گرفتار نوعی فاصله میگذارد. او دربارهی گناه مردمی حرف میزند که اکنون با پیامد اعمالشان روبهرو شدهاند و برای این برداشت پشتوانهای جدی در باور مذهبی خودش میبیند. کامو او را مردی فریبکار یا کسی که به سخنان خودش اعتقاد ندارد تصویر نمیکند.
بسیاری از مردم در اوایل بحران به خطابه توجه میکنند، چون هر توضیحی میتواند از بیمعنایی و تصادفی بودن بیماری قابل تحملتر باشد. اینکه طاعون «دلیلی» داشته باشد برای بعضی افراد آرامشبخشتر از پذیرفتن حادثهای است که بدون انتخاب قربانی پیش میرود.
ریو با این نگاه فاصله دارد. او پیش از آنکه دربارهی علت نهایی رنج تصمیم بگیرد، با بیمارانی روبهروست که باید درمان شوند. اختلاف او و پانلو هنوز به نقطهی اصلی خودش نرسیده است؛ آن نقطه زمانی فرا میرسد که بیماری وارد خانوادهی اوتون میشود.
زندگی روزمره در شهر قرنطینهشده
هفتهها به ماهها تبدیل میشوند و هیجان ترس اولیه کمکم جای خودش را به خستگی میدهد. مردم نمیتوانند هر روز با همان شدت نخستین روزها وحشت کنند، بنابراین حتی زندگی در شهری گرفتار طاعون هم به نوعی عادت تبدیل میشود. صفها، محدودیتها، خبر آمار و مرگ بخشی از برنامهی روزانه میشوند.
کافهها و سرگرمیها به شکلهای مختلف ادامه پیدا میکنند و آدمها هنوز میخواهند چند ساعت از فکر بیماری فاصله بگیرند. بعضی چیزها کمیاب میشوند و بازار غیررسمی رشد میکند. افرادی که پول بیشتری دارند میتوانند بعضی محدودیتها را راحتتر تحمل کنند، هرچند دروازههای بسته همه را به شکلی مشترک در شهر نگه داشتهاند.
آمار مرگها مرتب اعلام میشود و همین عددها بهتدریج اثر عجیبی پیدا میکنند. وقتی هر مورد جداگانه دیده نمیشود، مرگ میتواند به رقمی در گزارش روزانه تبدیل شود. مردم میدانند پشت عددها انسان وجود دارد، اما ذهن نمیتواند هر روز برای صدها مورد همان واکنش شخصی را حفظ کند.
حتی شیوهی رسیدگی به مرگها نیز زیر فشار تعداد زیاد تغییر میکند. مراسمها کوتاهتر و محدودتر میشوند و خانوادهها فرصت کمتری برای وداع به شکل سابق دارند. شهر برای ادامه دادن مجبور میشود بسیاری از تجربههای شخصی را به روندهای سریع و اداری تبدیل کند.
گران و جملهای که تمام نمیشود
در میانهی بحران، ژوزف گران یکی از آرامترین شخصیتهای رمان باقی میماند. او کارمند شهرداری است، درآمد بالایی ندارد و از آن آدمهایی نیست که حضورشان در جمع فوراً جلب توجه کند. بااینحال بخش مهمی از ثبت آمار و کارهای اداری گروههای بهداشتی روی دوش اوست.
گران سالهاست روی اثری ادبی کار میکند، اما تقریباً نتوانسته از جملهی نخست جلوتر برود. هر بار یکی از واژهها، صفتها یا آهنگ جمله را تغییر میدهد و امیدوار است بالاخره به شکل کاملی برسد که در ذهن دارد. همین وسواس هم خندهدار است و هم چیزی دربارهی شخصیت محتاط و کماعتمادبهنفس او میگوید.
زندگی شخصی گران نیز گذشتهای دردناک دارد. رابطهاش با همسرش ژان به مرور از هم پاشیده و او سالهاست چیزهایی را که نتوانسته به زبان بیاورد با خودش حمل میکند. هنگام حرف زدن با ریو گاهی بیشتر از بیماری دربارهی همین فقدان قدیمی صحبت میکند.
با وجود همهی این ناکامیها، وقتی کار ضروری وجود دارد گران درگیر این سؤال نمیشود که آیا خودش شخصیت بزرگی است یا نه. کارش را انجام میدهد، روز بعد دوباره میآید و بیسروصدا بخشی از مقاومت شهر میشود.
کوتار و شهری که برای او راحتتر شده است
واکنش کوتار تقریباً نقطهی مقابل بیشتر مردم است. پیش از طاعون احساس میکرد خطری شخصی دائماً دنبالش است و از برخورد احتمالی قانون با خودش میترسید. وضعیت اضطراری شهر باعث میشود توجه دستگاه رسمی به جای مشکلات گذشتهی او روی بحران عمومی متمرکز شود.
از طرف دیگر، حالا دیگر کوتار تنها کسی نیست که با ترس زندگی میکند. مردمی که تا دیروز آینده را قابل پیشبینی میدانستند اکنون نمیدانند فردا چه خواهد شد و همین اشتراک عجیب اضطراب، کوتار را آرامتر میکند. او برای نخستین بار حس میکند وضع درونیاش شبیه وضع عمومی جامعه شده است.
کوتار همچنین از اقتصاد تازهی شهر سود میبرد و با شبکههای غیررسمی خریدوفروش ارتباط پیدا میکند. همین ارتباطهاست که بعدها رامبر را به افرادی معرفی میکند که میتوانند برای خروج غیرقانونی از شهر به او کمک کنند. او از طاعون مبارزی نمیسازد و علاقهای هم به گروههای داوطلب ندارد.
نکتهی عجیب شخصیتش همین است: فاجعهای که تقریباً همه آرزوی پایانش را دارند، برای او نوعی پناه ایجاد کرده است. بنابراین هرچه نشانههای پایان طاعون بیشتر میشوند، نگرانی کوتار هم برخلاف شهروندان دیگر بالا میرود.
تلاش دکتر کاستل برای ساخت سرم
در حالی که ریو و دیگران با بیماران روزانه درگیرند، دکتر کاستل تلاش میکند سرمی متناسب با بیماری موجود در اوران آماده کند. او از همان نخستین پزشکانی بود که بدون بازی با واژهها احتمال طاعون را جدی گرفت و اکنون سعی دارد امکان تازهای برای درمان فراهم کند.
تولید سرم فوری نیست و هیچکس نمیداند نتیجهی آن تا چه اندازه مؤثر خواهد بود. در شهری که هر روز بیمار تازه دارد، انتظار برای آماده شدن درمان هم بخشی از همان فرسایش طولانی است. ریو امید دارد، اما نمیتواند به بیماران وعدهای بدهد که هنوز از نتیجهاش مطمئن نیست.
در این دوره امکانات درمانی و نیروی انسانی تحت فشارند. ریو مدام میان بیماران جابهجا میشود و خودش هم به مرحلهای از خستگی میرسد که برای ادامهی کار مجبور است بخشی از واکنش عاطفیاش را کنترل کند. اگر هر بار تمام رنج یک خانواده را با همان شدت تجربه کند، توان انجام کار بعدی را از دست خواهد داد.
سرم کاستل سرانجام آماده میشود. یکی از نخستین آزمونهای جدی آن روی کودکی انجام میشود که بیماری مستقیماً او را به مرکز داستان میآورد.
اوتون و خانوادهاش
آقای اوتون قاضیای رسمی و سختگیر است که تارو پیش از همهگیری نیز او و خانوادهاش را در هتل دیده بود. رفتار او با همسر و فرزندانش منظم و خشک است و حتی وعدههای غذایی خانوادگی حالتی رسمی دارند. در آغاز، او بیشتر شخصیتی به نظر میرسد که نظم و مقررات را بالاتر از انعطاف انسانی قرار میدهد.
وقتی بیماری وارد خانوادهاش میشود، این فاصلهی رسمی دیگر نمیتواند او را از تجربهی بحران جدا نگه دارد. پسر کوچک اوتون بیمار میشود و پزشکان تصمیم میگیرند سرم تازهی کاستل را امتحان کنند. ریو، تارو، پانلو و چند نفر دیگر در روند درمان حضور دارند.
اوتون و خانوادهاش نیز تحت مقررات قرنطینه قرار میگیرند. برای مردی که پیشتر از جایگاه قضایی و نظم رسمی به دیگران نگاه میکرد، حالا خود او تبدیل به فردی شده که باید از قوانینی پیروی کند که هیچ کنترلی بر نتیجهشان ندارد.
این اتفاق بعدها روی رفتار اوتون اثر میگذارد. رمان اجازه میدهد مرد خشک و رسمی ابتدای داستان، در مواجهه با فقدان شخصی، جنبهای متفاوت پیدا کند.
بیماری پسر اوتون
پزشکان سرم کاستل را برای پسر اوتون به کار میبرند و مدت زیادی برای نجات او تلاش میکنند. ریو، تارو و پانلو شاهدند که درمان نتیجهای که امیدوار بودند نمیدهد و نمیتوانند جلوی پایان تلخ ماجرا را بگیرند. کامو این صحنه را به یکی از مهمترین آزمونهای اخلاقی شخصیتهایش تبدیل میکند.
برای ریو، این کودک هیچ نسبتی با استدلالهای مربوط به سزاوار بودن مجازات ندارد. او پزشکی است که بارها مرگ دیده، اما مواجهه با رنج کسی که هیچ مسئولیتی برای شرایط موجود ندارد خشمش را بیشتر میکند. پس از پایان تلاش پزشکان، اختلاف او با پانلو آشکارتر میشود.
ریو نمیتواند توضیحی را بپذیرد که رنج کودک را در طرحی بزرگتر ضروری یا قابل توجیه بداند. از نگاه او، حتی اگر پاسخ نهایی جهان نامعلوم باشد، واکنش انسانی روشنتر است: باید تا جایی که میتوان در برابر چنین رنجی ایستاد.
پانلو نیز از صحنه بدون تغییر بیرون نمیآید. او ایمانش را کنار نمیگذارد، اما دیگر نمیتواند دقیقاً با همان لحن خطابهی نخست دربارهی طاعون حرف بزند.
بحران ایمان پانلو
پانلو بعد از مرگ کودک خطابهی دیگری ارائه میکند. تفاوت مهم این بار فقط در محتوای سخنانش نیست، بلکه در جایگاهی است که خودش نسبت به شنوندگان میگیرد. دیگر به همان سادگی دربارهی «شما»ی گناهکار حرف نمیزند و خودش را نیز در تجربهی مشترک بحران قرار میدهد.
او همچنان مؤمن است و حاضر نیست وجود رنج غیرقابل توضیح را به دلیلی برای کنار گذاشتن ایمان تبدیل کند. اما مسئله برایش دشوارتر شده است: اگر انسان فقط چیزهایی را از ایمان بپذیرد که قابل فهم و آرامشبخشاند، با بخشهایی که نمیتواند توجیه کند چه خواهد کرد؟ پانلو این بار بیشتر از آزمونی حرف میزند که پاسخ ساده ندارد.
او حتی با وجود دیدگاه مذهبیاش از تسلیم منفعلانه دفاع نمیکند و خودش در فعالیتهای مقابله با طاعون مشارکت میکند. بنابراین اختلاف ریو و پانلو را نمیتوان به «عمل در برابر هیچکاری» تقلیل داد؛ هردو در کنار بیماران هستند، اما دربارهی معنای رنج توافق ندارند.
مدتی بعد پانلو خودش بیمار میشود. وضعیتش دقیقاً با الگوی معمول طاعون سازگار نیست و سرانجام از دنیا میرود؛ ریو پروندهاش را به عنوان موردی با تشخیص نامطمئن ثبت میکند. ایمان پانلو با یک تغییر ناگهانی یا اعتراف به اشتباه پایان نمییابد و ابهام تا آخر همراهش باقی میماند.
تصمیم رامبر
در همین ماهها رامبر همچنان دنبال راه خروج است. مسیرهایی که پیدا کرده بارها به تأخیر افتادهاند و هر بار باید دوباره منتظر فرد، تماس یا فرصت دیگری بماند. در این فاصله برای پر کردن زمان به گروههای بهداشتی کمک میکند، اما همچنان میگوید هدف اصلیاش رفتن است.
سرانجام برنامهی خروج به مرحلهای میرسد که امکان عملی شدنش جدیتر از همیشه است. درست در همین دوره رامبر متوجه میشود ریو هم از همسرش جداست و با وجود آن ماههاست در شهر مانده و کار میکند. این خبر نگاه او را تغییر میدهد، چون میفهمد کسانی که با طاعون مبارزه میکنند الزاماً چیزی کمتر از او برای از دست دادن ندارند.
رامبر تصمیم میگیرد نرود. دلیلش این نیست که ناگهان عشقش را کماهمیت میبیند یا فکر میکند خوشبختی شخصی چیزی شرمآور است. برعکس، هنوز مشتاق دیدار دوباره است، اما احساس میکند اگر در اوج بحران فقط خودش از شهر فرار کند، بعدها نمیتواند این انتخاب را بخشی از خوشبختی واقعی خودش بداند.
از آن پس کارش در گروهها موقتی نیست و خودش را بخشی از همان بحران جمعی میبیند. تغییری که ماهها طول کشیده حالا کامل شده است: مردی که ابتدا میگفت طاعون مسئلهی او نیست، پذیرفته که گرفتار شدن کنار دیگران نوعی مسئولیت هم ایجاد میکند.
ماههای فرسایندهی طاعون
طاعون ادامه پیدا میکند و شهر وارد مرحلهای میشود که دیگر هیچچیز تازهای در فاجعه وجود ندارد. همین تکرار شاید از وحشت اولیه سختتر باشد. مردم خستهاند، پزشکان خستهاند و حتی امید و ناامیدی هم به احساسهایی تبدیل شدهاند که بارها تکرار شدهاند.
تغییر فصل نیز زمان را محسوستر میکند. هوای شهر عوض میشود، اما دروازهها همچنان بستهاند و زندگی هنوز بر همان محور بیماری میچرخد. کسانی که در آغاز روزها را تا دیدار دوباره میشمردند حالا مدتهاست شمارش را کنار گذاشتهاند.
ریو تقریباً بدون توقف کار میکند. هرچه بحران طولانیتر میشود، مجبور است فاصلهای میان خودش و احساسات خانوادههای بیماران ایجاد کند، نه از بیرحمی، بلکه برای اینکه بتواند بیمار بعدی را هم ببیند. تارو و رامبر نیز در همان چرخهی کارهای تکراری و ضروری قرار گرفتهاند.
گران همچنان آمار ثبت میکند و شبها درگیر نوشتهی خودش است. کوتار همچنان از وضعی که دیگران را خسته کرده سود میبرد و پانلو دیگر در میان آنها نیست. رمان اجازه میدهد زمان طولانی قرنطینه حس شود؛ بحران قرار نیست فقط چند صحنهی دراماتیک پشت سر هم باشد.
بیماری گران و نشانههای تغییر
در یکی از سختترین دورهها گران خودش بیمار میشود. برای ریو این اتفاق نگرانکننده است، چون گران ماهها یکی از ثابتترین همکاران آنها بوده و نشانهها امید زیادی باقی نمیگذارند. گران نیز تصور میکند شاید فرصت زیادی نداشته باشد.
در همان وضعیت دربارهی نوشتههایش با ریو حرف میزند و از او میخواهد دربارهی کاغذهایی که سالها رویشان کار کرده تصمیم بگیرد. بخش بزرگی از آن نوشتهها همان تلاش تکراری برای کامل کردن جملهی نخست است و میان آنها نشانهای از نامهای ناتمام به ژان نیز وجود دارد؛ زنی که سالها قبل از زندگی گران رفته است.
اما اتفاق غیرمنتظرهای رخ میدهد و حال گران بهتر میشود. او از بیماری عبور میکند و این بهبود درست زمانی رخ میدهد که نشانههای دیگری هم از کاهش قدرت طاعون در شهر دیده میشوند. هنوز هیچکس جرئت ندارد با اطمینان از پایان حرف بزند، اما برای نخستین بار امید فقط یک آرزو نیست.
گران بعد از بهبود تصمیم میگیرد دوباره روی نوشتهاش کار کند و حتی دربارهی ارتباط با ژان فکر میکند. مردی که نزدیک بود بدون تمام کردن هیچکدام از این کارها از دنیا برود، حالا فرصتی دوباره پیدا کرده است.
فروکش کردن بیماری
آمار بیماری کمکم پایین میآید و مواردی دیده میشوند که درمان در آنها نتیجهی بهتری دارد. سرم کاستل نیز در بعضی بیماران مؤثرتر به نظر میرسد. مسئولان هنوز محدودیتها را فوراً برنمیدارند، چون تجربهی ماههای گذشته به همه آموخته است امید زودهنگام میتواند خطرناک باشد.
شهر با احتیاط خبرها را دنبال میکند. چند هفته قبل هر افزایش آمار به عنوان نشانهی مرحلهای بدتر دیده میشد و حالا هر کاهش کوچک با تردید پذیرفته میشود. مردم از خوشحال شدن میترسند، چون نمیخواهند دوباره امیدشان را از دست بدهند.
اوتون پس از تجربهی خانوادگی خودش مدتی داوطلبانه در یکی از مراکز قرنطینه میماند و به کار کمک میکند. مردی که در آغاز بیشتر با عنوان و رفتار رسمی شناخته میشد، اکنون میخواهد نزدیک همان کسانی باشد که بحران را از پایینترین سطح تجربه میکنند. بااینحال خود او نیز پیش از پایان کامل همهگیری از دنیا میرود.
حتی در دورهی بهبود، طاعون به گرفتن قربانی ادامه میدهد. همین واقعیت مانع آن میشود که کاهش آمار به پیروزیای تمیز و فوری تبدیل شود.
تارو و ریو
در میان ماههای کار، رابطهی تارو و ریو به دوستی عمیقتری تبدیل میشود. تارو شبی از گذشتهی خودش حرف میزند و توضیح میدهد چرا مسئلهی مرگ و مسئولیت تا این اندازه برایش مهم شده است. در جوانی با دنیایی روبهرو شده بود که در آن انسانها میتوانستند با دلایل سیاسی، حقوقی یا اخلاقی مشارکت خود در مرگ دیگران را توجیه کنند.
این تجربه باعث شده تارو نسبت به هر شکلی از همراهی با کشتن انسانها حساس باشد. او میداند نمیتوان کاملاً پاک و بیخطا از جهان عبور کرد، اما میخواهد تا حد ممکن از افزودن رنج به زندگی دیگران فاصله بگیرد. برای همین مبارزه با طاعون فقط واکنشی موقت به بیماری نیست؛ بخشی از جستوجوی اخلاقی طولانی اوست.
تارو از نوعی پاکی انسانی حرف میزند که لزوماً به ایمان مذهبی وابسته نیست. میداند رسیدن به آن شاید تقریباً ناممکن باشد، اما تلاش برای کمتر آسیب زدن به دیگران را رها نمیکند. ریو گوش میدهد، بیآنکه لازم باشد با تمام زبان و چارچوب فکری دوستش موافق باشد.
پس از این گفتوگو، آن دو برای مدتی کوتاه به دریا میروند و شنا میکنند. چند ساعت از شهر بیمار فاصله میگیرند و تجربهای ساده از دوستی و آزادی دارند؛ لحظهای کوتاه که اهمیتش دقیقاً از این میآید که میان ماهها مرگ و کار رخ داده است.
آخرین روزهای تارو
درست زمانی که شهر بیشتر از هر زمان دیگری به پایان طاعون امیدوار شده، تارو بیمار میشود. این اتفاق برای ریو سنگین است، چون تارو از نخستین کسانی بود که داوطلبانه وارد مبارزه شد و ماهها کنار او کار کرد. کاهش آمار نمیتواند تضمین کند فردی مشخص نجات پیدا خواهد کرد.
ریو و مادرش در خانه از تارو مراقبت میکنند. تارو میخواهد ریو دربارهی وضعیتش با او صادق باشد و خودش نیز تا آخر برای زنده ماندن مقاومت میکند. دوستی آنها در این چند روز دیگر نیازی به بحثهای طولانی اخلاقی ندارد و بیشتر در همان حضور و مراقبت خلاصه میشود.
با وجود تلاشها، تارو از دنیا میرود. ریو با فقدانی روبهرو میشود که نمیتواند آن را پشت آمار عمومی پنهان کند؛ این بار یکی از نزدیکترین آدمهای ماههای بحران را از دست داده است.
مرگ تارو درست در آستانهی بازگشت شادی به شهر اتفاق میافتد. طاعون هیچ منطق اخلاقی سادهای ارائه نمیکند که براساس آن کسانی که بیشتر مبارزه کردهاند حتماً پاداش بگیرند.
خبر شخصی ریو
کمی بعد خبر دیگری به ریو میرسد. همسرش که پیش از بسته شدن شهر برای درمان خارج شده بود، دیگر زنده نیست. ماهها دوری که قرار بود با باز شدن دروازهها پایان پیدا کند حالا به جدایی دائمی تبدیل شده است.
ریو در تمام مدت طاعون شاهد دلتنگی دیگران بود و خودش نیز امیدوار بود روزی همسرش برگردد. حالا در زمانی که شهر برای بازگشت عزیزانش آماده میشود، میفهمد خودش کسی برای استقبال ندارد. این تضاد بدون نیاز به واکنشی نمایشی وزن خودش را پیدا میکند.
او همچنان کارش را ادامه میدهد. همان پزشکی که بارها به دیگران خبرهای سخت داده بود اکنون خودش یکی از کسانی است که طاعون و ماههای جدایی، زندگی شخصیاش را تغییر دادهاند.
پایان بحران بنابراین برای ریو مساوی با بازگشت زندگی قبلی نیست. چیزی تمام میشود، اما چیزهایی که از دست رفتهاند با باز شدن دروازهها برنمیگردند.
باز شدن دروازههای اوران
سرانجام مسئولان اعلام میکنند اگر روند کاهش بیماری ادامه پیدا کند، دروازهها دوباره باز خواهند شد. شهر برای چند روز در وضعیتی میان ناباوری و هیجان قرار میگیرد. مردمی که ماهها جرئت نمیکردند برای آینده برنامهریزی کنند حالا دوباره ساعت و روز دیدارها را میشمارند.
وقتی محدودیتها برداشته میشوند، قطارها و مسیرهای ورود دوباره فعال میشوند و آدمهایی که ماهها جدا مانده بودند یکدیگر را میبینند. خیابانها پر از شادی میشوند و صدای جشن در شهری میپیچد که مدتها بیشتر با آمار مرگ و محدودیت شناخته میشد.
رامبر سرانجام میتواند با زنی که برای رسیدن به او ماهها تلاش کرده بود دیدار کند. او هنوز از این دیدار خوشحال است، اما خودش میداند دیگر دقیقاً همان مرد ابتدای قرنطینه نیست. تجربهی ماندن و کار کردن در کنار دیگران چیزی به زندگی شخصیاش اضافه کرده که نمیتواند هنگام بازگشت به خوشبختی قبلی نادیده بگیرد.
همه اما کسی را برای استقبال ندارند. بسیاری از خانوادهها در طول طاعون عزیزی را از دست دادهاند و برای آنها باز شدن دروازهها بیشتر پایان یک محاصره است تا بازگشت کامل گذشته. ریو نیز در میان همین گروه قرار دارد.
سرنوشت کوتار
کوتار از معدود کسانی است که با بهتر شدن اوضاع مضطربتر میشود. تمام مدتی که طاعون ادامه داشت، نظم عادی قانون و جامعه مختل شده بود و همین وضعیت برای او پوششی ایجاد میکرد. با بازگشت شهر به زندگی سابق، ترسهای قدیمی هم دوباره زنده میشوند.
رفتارش بهتدریج آشفتهتر میشود و وقتی شهر در حال جشن گرفتن است وارد بحرانی جدی میشود. در یکی از صحنههای پایانی رفتاری خطرناک نسبت به دیگران نشان میدهد و نیروهای قانونی برای متوقف کردنش وارد عمل میشوند.
در نهایت کوتار بازداشت میشود. مردی که طاعون برایش نوعی آرامش عجیب ایجاد کرده بود، با پایان طاعون دوباره در برابر همان جهانی قرار میگیرد که پیش از بحران از آن میترسید.
سرنوشت او یادآوری میکند یک فاجعهی جمعی برای همه معنای یکسانی ندارد. بیشتر مردم آزادی شهر را بازگشت زندگی میدانند، در حالی که کوتار پایان همان شرایطی را میبیند که برای مدتی او را از اضطراب شخصیاش پنهان کرده بود.
هویت راوی
در بخش بزرگی از رمان، راوی خودش را مانند نویسندهی گزارشی نسبتاً بیطرف نشان میدهد. از رفتار ریو، تارو، رامبر و مردم شهر با فاصله حرف میزند و حتی از یادداشتهای تارو به عنوان یکی از منابع روایت استفاده میکند. خواننده میداند کسی در حال ثبت وقایع است، اما هویت او تا پایان صریح نمیشود.
در فصلهای پایانی روشن میشود نویسندهی این گزارش خود دکتر ریو بوده است. او تمام مدت دربارهی خودش هم در قالب همان شخصیتهای دیگر حرف زده تا روایت تا حد ممکن فقط خاطرات شخصی یک پزشک نباشد.
ریو از موقعیتش برای دیدن بخشهای مختلف جامعه استفاده کرده و یادداشتهای تارو و اطلاعات دیگران را هم کنار تجربهی خودش گذاشته است. هدفش این نیست که خودش را قهرمان مرکزی ماجرا معرفی کند؛ میخواهد شهادتی از چیزی باقی بگذارد که مردم شهر با هم تجربه کردهاند.
همین تصمیم با نگرش اخلاقی ریو هماهنگ است. اگر طاعون آدمها را به آمار تبدیل کرده بود، نوشتن گزارش راهی است برای اینکه تجربهی آنها دوباره فقط مجموعهای از عددها نباشد.
جشن شهر و هشدار پایانی
ریو در پایان صدای جشن شهر را میشنود و شادی مردم را انکار نمیکند. طاعون واقعاً عقبنشینی کرده، دروازهها باز شدهاند و کسانی که زنده ماندهاند حق دارند از پایان ماههای ترس و جدایی خوشحال باشند. رمان نمیخواهد این شادی را سادهلوحانه یا بیارزش جلوه دهد.
بااینحال ریو میداند چیزی که اوران تجربه کرده تضمین نمیکند همان خطر برای همیشه از جهان حذف شده باشد. عامل بیماری میتواند مدتی طولانی پنهان بماند و در شرایطی دیگر دوباره ظاهر شود. بنابراین جشن شهر یک پایان واقعی است، اما پیروزی نهایی و همیشگی نیست.
همین فکر دلیل دیگری برای نوشتن گزارش است. اگر مردم پس از بازگشت زندگی عادی همهچیز را فراموش کنند، نه فقط قربانیان بلکه تجربهای که میتوانست چیزی به آنها بیاموزد هم از دست میرود. حافظه در اینجا بخشی از مقابله با تکرار همان غفلت اولیه است.
«طاعون» با این هشدار تمام میشود، اما نتیجهاش این نیست که چون بحران میتواند بازگردد تلاش بیفایده است. ریو ماهها مبارزهای را ادامه داده که از ابتدا میدانست نمیتواند مرگ را برای همیشه شکست دهد؛ ارزش کار دقیقاً در همان نجاتهای موقت، کاهش رنج و ایستادن کنار دیگران بوده است.
تحلیل طاعون
چرا ریو فقط «وظیفهاش» را انجام میدهد؟
ریو با بسیاری از قهرمانهای معمول داستانی فرق دارد، چون علاقهای ندارد کاری که میکند استثنایی به نظر برسد. وقتی بیماری گسترش پیدا میکند، او دنبال مأموریتی باشکوه یا اثبات شجاعت خودش نیست. بیمار وجود دارد و پزشک باید تا جایی که میتواند درمانش کند.
همین نگاه ساده یکی از پایههای اخلاقی رمان است. ریو لازم نمیداند ابتدا دربارهی معنای نهایی جهان، وجود خدا یا علت رنج به نتیجه برسد تا تصمیم بگیرد کمک کردن بهتر از بیتفاوت ماندن است. پاسخ او به سؤالهای بزرگ بیشتر عملی است تا نظری.
این به معنای بیاحساس بودنش نیست. ریو خسته میشود، گاهی عصبانی است و در برابر رنج کودک اوتون واکنشی بسیار شدید دارد. در طول بحران همسرش از او دور است و سرانجام او و تارو را از دست میدهد؛ بنابراین هزینهی شخصی مبارزه برای خودش هم واقعی است.
گران از جهتی نسخهی روزمرهتر همین اخلاق است. او سخنرانی نمیکند و حتی در نوشتن یک جمله گرفتار است، ولی هر روز کاری را که لازم است انجام میدهد. بخش بزرگی از مقاومت شهر نه روی دوش قهرمانان افسانهای، بلکه روی دوش همین آدمهای معمولی قرار دارد.
همبستگی در برابر تنهایی و فرار
طاعون در آغاز آدمها را از هم جدا میکند. دروازههای بسته زوجها و خانوادهها را از هم دور میکنند و هرکس تصور میکند رنج شخصی خودش چیزی است که بقیه نمیتوانند کامل بفهمند. شهر پر از آدمهایی است که در یک فضای مشترک گرفتارند اما هرکدام در دلتنگی خودشان زندگی میکنند.
گروههای تارو شکل دیگری از واکنش را پیشنهاد میدهند. عضویت در آنها الزاماً نیازمند عقیدهی فلسفی مشترک نیست؛ کافی است فرد قبول کند بحران فقط مسئلهی «دیگران» نیست. گران، رامبر، تارو و ریو دلایل یکسانی برای کار کردن ندارند، اما نتیجهی عملی رفتارشان مشترک است.
رمان از اینجا سؤال دشواری میسازد: در برابر رنج جمعی، فرد تا کجا حق دارد فقط دنبال نجات زندگی خودش باشد؟ پاسخ کامو فرمان سادهای برای فداکاری بیحد نیست. حتی ریو میل رامبر برای رفتن را درک میکند و او را به دلیل دوست داشتن زندگی شخصیاش تحقیر نمیکند.
آنچه تغییر میکند مرز میان «مسئلهی من» و «مسئلهی دیگران» است. وقتی همه در یک شهر بسته زندگی میکنند، تصمیم یک نفر میتواند روی بقیه اثر بگذارد و همین وابستگی مسئولیتی ایجاد میکند که پیش از بحران کمتر دیده میشد.
کوتار جهت مخالف این مسیر را طی میکند. او از عمومی شدن ترس لذت میبرد، اما همین تجربه را به همبستگی تبدیل نمیکند و بیشتر از شرایطی استفاده میکند که برایش سودمند شده است. او در میان جمع قرار دارد، ولی از نظر اخلاقی همچنان تنها میماند.
رامبر؛ از خوشبختی شخصی تا مسئولیت مشترک
رامبر یکی از مهمترین شخصیتها برای فهم این مسئله است، چون در آغاز دلیل بسیار قابل فهمی برای خروج دارد. او اهل اوران نیست، برای کاری موقت آمده و کسی که دوستش دارد بیرون شهر منتظر اوست. اگر فقط بر اساس انصاف شخصی نگاه کنیم، گرفتار شدنش در قرنطینه بدشانسی محض است.
ماهها تلاش برای رفتن باعث میشود تصمیم نهاییاش وزن پیدا کند. اگر او از ابتدا میگفت «من میمانم و کمک میکنم»، تغییر چندانی در شخصیتش نمیدیدیم. اما رامبر واقعاً ادارهها را میگردد، ارتباطهای غیررسمی پیدا میکند و تا آستانهی خروج پیش میرود.
نقطهی تغییر زمانی است که میفهمد آدمهای دیگر هم زندگی شخصی دارند. ریو نیز از همسرش جداست و بااینحال بحران را بهانهای برای کنار کشیدن از مسئولیت نمیکند. رامبر کمکم میفهمد اگر خودش را کاملاً بیرون از سرنوشت شهر تعریف کند، خوشبختیای که به آن برمیگردد برای خودش هم معنای سادهی قبلی را نخواهد داشت.
او عشق را رد نمیکند. پایان داستان هم نشان میدهد دیدار دوباره با زن مورد علاقهاش همچنان برایش ارزشمند است. تغییر رامبر در این است که خوشبختی شخصی را از مسئولیت نسبت به آدمهای اطرافش کاملاً جدا نمیبیند.
به همین دلیل خط او یکی از انسانیترین بخشهای رمان است. تصمیمش نه از قدیس بودن، بلکه از ماهها تردید، انتظار و دیدن کار دیگران بیرون میآید.
پانلو؛ ایمان در برابر رنج بیگناه
دو خطابهی پانلو یکی از روشنترین نمونههای تغییر فکری در رماناند. در خطابهی اول، طاعون را با اعتماد زیادی در چارچوب گناه و مجازات توضیح میدهد. چنین توضیحی جهان را منظم میکند: حادثه علت اخلاقی دارد و اگر مردم تغییر کنند میتوانند معنای آن را بفهمند.
مرگ پسر اوتون این چارچوب را تحت فشار قرار میدهد. کودکی که در برابر چشم پانلو و پزشکان از دست میرود، بهسادگی در منطق «مجازات فرد گناهکار» جا نمیشود. ریو دقیقاً از همین نقطه اعتراض میکند و حاضر نیست رنج بیگناه را با طرحی بزرگتر توجیه کند.
پانلو پس از آن بیایمان نمیشود. خطابهی دومش حتی از یک جهت ایمان سختتری میطلبد، چون دیگر پاسخ آسان قبلی را ندارد. او مجبور است با این احتمال زندگی کند که بخشهایی از رنج برای فهم انسانی توضیحپذیر نیستند و بااینحال تصمیم بگیرد چه نسبتی با ایمان خودش خواهد داشت.
ریو مسیر دیگری دارد. برای او اگر رنج توضیحناپذیر است، این موضوع ضرورت مبارزه با آن را کمتر نمیکند. او به جای پیدا کردن دلیل برای بیماری کودک، میخواهد تا آخرین لحظه جلوی مرگ او را بگیرد.
کامو پانلو را به شخصیت مضحکی تبدیل نمیکند. او نیز در گروههای داوطلب حضور دارد و حاضر است در همان شهری که دربارهی ایمان سخن گفته زندگی کند. اختلاف او و ریو بیشتر دربارهی معنای رنج است تا اینکه کدامیک حاضرند به بیمار کمک کنند.
طاعون؛ بیماری واقعی یا تمثیلی بزرگتر؟
در سطح داستان، طاعون یک بیماری واقعی است. شهر بسته میشود، بیمارستانها پر میشوند، پزشکان کار میکنند، سرم ساخته میشود و روابط آدمها زیر فشار قرنطینه تغییر میکنند. اگر این سطح را کنار بگذاریم و هر اتفاق را فوراً به نماد سیاسی تبدیل کنیم، خود رمان از دست میرود.
بااینحال زمینهی تاریخی نوشته شدن کتاب باعث شده خوانش تمثیلی آن بسیار مهم باشد. تجربهی اشغال فرانسه، مقاومت و جنگ جهانی دوم در پسزمینهی فکری اثر قرار دارند و طاعون بارها به عنوان تصویری از گسترش فاشیسم و شر سیاسی خوانده شده است. ورود تدریجی خطر، انکار اولیه، عادی شدن شرایط غیرعادی و نیاز به مقاومت جمعی با چنین خوانشی سازگارند.
اما ناپدید کردن بیماری واقعی در پشت این تفسیر اشتباه است. رمان دربارهی چیزهایی گستردهتر از یک دورهی سیاسی مشخص هم حرف میزند: بیماری، مرگ، جدایی، خشونت، عادت کردن انسان به رنج دیگران و این سؤال که وقتی چیزی خطرناک گسترش پیدا میکند چه زمانی باید بگوییم «این به من هم مربوط است».
تارو این معنای گسترده را در نگاه اخلاقی خودش نمایندگی میکند. برای او «طاعون» فقط میکروب نیست؛ انسان همیشه میتواند ناخواسته یا آگاهانه در آسیب زدن به دیگری سهم داشته باشد. پاک ماندن کامل تقریباً ناممکن است، اما همین دشواری دلیل دست کشیدن از تلاش نیست.
هشدار پایانی ریو نیز به همین دلیل از مرز یک همهگیری مشخص فراتر میرود. بحران میتواند شکل عوض کند، مدتی پنهان شود و در زمانی که مردم خودشان را امن میدانند دوباره ظاهر شود. پاسخ رمان مراقبت دائمی است، نه تصور یک پیروزی نهایی که دیگر هرگز نیاز به مقاومت نخواهد داشت.
پایان طاعون چه میگوید؟
باز شدن دروازههای اوران پایان واقعی یک دورهی طولانی رنج است. خانوادهها دوباره یکدیگر را میبینند، رامبر به کسی که دوستش دارد میرسد و مردم میتوانند پس از ماهها بدون اجازه و محدودیت از شهر خارج شوند. کامو این شادی را تحقیر نمیکند و از خواننده نمیخواهد چون امکان بازگشت طاعون وجود دارد جشن مردم را بیمعنا بداند.
اما پایان برای همه یکسان نیست. تارو درست در آستانهی عقبنشینی بیماری از دنیا رفته، ریو خبر مرگ همسرش را گرفته و بسیاری از خانوادهها کسانی را از دست دادهاند که با هیچ قطاری به شهر برنمیگردند. زندگی عادی بازمیگردد، ولی «زندگی قبلی» برای همه قابل بازسازی نیست.
کوتار نقطهی مقابل جمعیت جشنگرفته است. همان وضعیتی که دیگران را زندانی کرده بود برای او پوششی فراهم میکرد و با پایان آن دوباره با اضطراب گذشته روبهرو میشود. واکنش پایانی او نشان میدهد حتی چیزی به روشنی پایان یک همهگیری هم برای همه معنای واحد ندارد.
آشکار شدن هویت ریو به عنوان راوی نیز بخش مهمی از پایان است. او این گزارش را نوشته تا آنچه رخ داده فقط به آمار و خاطرهای مبهم تبدیل نشود. یادداشتهای تارو، مشاهدات خودش و تجربهی مردم شهر کنار هم قرار گرفتهاند تا شهادتی از کسانی باقی بماند که رنج کشیدند یا برای کاهش رنج دیگران تلاش کردند.
ریو در پایان به این نتیجه نمیرسد که انسانها ذاتاً قهرماناند. خودش بارها ضعف، خستگی، خودخواهی و ترس دیده است، اما همزمان آدمهایی مثل گران، تارو و رامبر را هم دیده که بدون تضمین موفقیت بخشی از مسئولیت را پذیرفتهاند. بنابراین چیزی در انسان وجود دارد که میتوان از آن دفاع کرد، حتی اگر کامل و همیشگی نباشد.
هشدار آخر رمان از همین جا اهمیت پیدا میکند. عامل طاعون ممکن است برای مدت طولانی خاموش بماند و هیچ نسلی نمیتواند فقط به این دلیل که یک بحران تمام شده خودش را برای همیشه مصون بداند. فراموشی میتواند همان آرامشی را بسازد که مردم اوران پیش از نخستین موشها داشتند.
بااینهمه پایان بدبینانهی مطلق نیست. اگر خطر میتواند برگردد، تجربهی همبستگی نیز میتواند دوباره تکرار شود. ریو نمیگوید چون هیچ پیروزی ابدی وجود ندارد مبارزه بیفایده است؛ تمام رفتار خودش در رمان درست عکس این نتیجه را ثابت میکند.
آیا بعد از خواندن این خلاصه، هنوز خواندن طاعون ارزش دارد؟
این خلاصه بیشتر اتفاقهای اصلی «طاعون» را لو میدهد: ظهور نخستین نشانهها، قرنطینهی اوران، تلاش رامبر برای خروج، گروههای تارو، دو خطابهی پانلو، سرنوشت کودک اوتون، فروکش کردن بیماری، مرگ تارو، باز شدن شهر و هویت راوی. اگر فقط میخواستید بدانید داستان چگونه تمام میشود، تقریباً تمام مسیر اصلی را میدانید.
اما بخش بزرگی از تأثیر رمان در مدت زمانی است که کامو اجازه میدهد بحران کش پیدا کند. خواننده همراه مردم اوران از ناباوری به ترس، از ترس به انتظار و از انتظار به نوعی خستگی و عادت میرسد. چند ماه قرنطینه وقتی در چند صفحه خلاصه شوند همان حس سنگینی و تکرار متن کامل را ندارند.
شخصیتها هم در گفتوگوهایشان عمق بیشتری پیدا میکنند. رابطهی ریو و تارو، تغییر تدریجی رامبر، تفاوت دو خطابهی پانلو، طنز آرام وسواس ادبی گران و وضعیت عجیب کوتار در نسخهی کامل فرصت بیشتری برای رشد دارند. رمان به جای اینکه نظریههایش را مستقیم اعلام کند، بیشتر اجازه میدهد همین آدمها با تصمیمهایشان آنها را بسازند.
برای همین حتی با دانستن پایان، خواندن «طاعون» همچنان ارزش دارد. سؤال اصلی کتاب فقط این نیست که آیا بیماری تمام میشود؛ مهمتر این است که ببینیم آدمهای مختلف وقتی زندگی عادی ناگهان متوقف میشود، با ترس، جدایی و مسئولیتی که نسبت به یکدیگر پیدا میکنند چه میکنند.





