چهرههای ادبیات | قسمت چهاردهم
در سوم ژوئن ۱۹۲۴، مردی چهلساله در آسایشگاهی نزدیک وین درگذشت. او سالها با بیماری سل دستوپنجه نرم کرده بود و در ماههای پایانی زندگی حتی بلعیدن غذا برایش به تجربهای دردناک تبدیل شده بود. چند داستان کوتاه منتشر کرده بود، در محافل ادبی پراگ شناخته میشد و دوستانش استعداد نویسندگی او را تحسین میکردند، اما هنوز فاصلهٔ بسیاری با شهرت جهانی امروز داشت.
نام آن مرد فرانتس کافکا بود؛ نویسندهای که پیش از مرگ از دوست نزدیکش، ماکس برود، خواسته بود دستنوشتهها، دفترهای یادداشت و نوشتههای منتشرنشدهاش را نابود کند. اگر برود به این درخواست عمل میکرد، بخش بزرگی از آثار کافکا، از جمله رمانهای «محاکمه» و «قصر»، هرگز به دست خوانندگان نمیرسید.
امروز نام کافکا با جهانی آمیخته از اضطراب، تنهایی، قدرتهای ناشناخته و موقعیتهای نامعقول پیوند خورده است. حتی واژهٔ «کافکایی» وارد زبانهای مختلف شده تا تجربههایی را توصیف کند که انسان در برابر نظامهایی پیچیده و غیرقابلفهم، احساس درماندگی میکند. اما پشت این جهان داستانی، زندگی مردی قرار داشت که روزها در ادارهٔ بیمه کار میکرد، شبها مینوشت، با خانوادهاش روابطی دشوار داشت و تا پایان عمر میان میل به استقلال و احساس مسئولیت گرفتار بود.
کودکی در پراگ؛ زندگی میان چند فرهنگ
فرانتس کافکا در سوم ژوئیهٔ ۱۸۸۳ در پراگ به دنیا آمد؛ شهری که در آن زمان بخشی از امپراتوری اتریش-مجارستان بود و امروزه پایتخت جمهوری چک است. او بزرگترین فرزند هرمان کافکا و یولی لووی بود؛ خانوادهای یهودی و آلمانیزبان که در محیط چندفرهنگی پراگ زندگی میکردند.
پدرش، هرمان، از خانوادهای نسبتاً فقیر برخاسته و با تلاش فراوان به بازرگانی موفق تبدیل شده بود. او فروشگاهی در زمینهٔ پوشاک و لوازم مرتبط با آن اداره میکرد و شخصیتی سختگیر، پرانرژی و سلطهجو داشت. مادر کافکا از خانوادهای برخوردارتر میآمد و در ادارهٔ کسبوکار خانوادگی نیز مشارکت میکرد.
فرانتس پنج خواهر و برادر داشت، اما دو برادر کوچکترش در کودکی درگذشتند و او همراه سه خواهرش، الی، والی و اوتلا، بزرگ شد. رابطهٔ او با اوتلا بعدها بسیار نزدیک شد و این خواهر در دوران بیماری نیز از مهمترین حامیانش بود.
پراگ در پایان قرن نوزدهم شهری با تنشهای فرهنگی و زبانی بود. جمعیت چکزبان، جامعهٔ آلمانیزبان و گروههای یهودی در کنار یکدیگر زندگی میکردند، اما هویتهای ملی و اجتماعی آنان همیشه بهآسانی با هم سازگار نبودند. کافکا به آلمانی مینوشت، چکی را نیز میدانست و بهتدریج به سنتهای فرهنگی یهودی علاقهٔ بیشتری پیدا کرد.
این موقعیت چندگانه بعدها در تفسیر آثار او اهمیت یافت؛ هرچند نمیتوان احساس بیگانگی شخصیتهای داستانیاش را صرفاً نتیجهٔ تعلق او به یک اقلیت زبانی یا مذهبی دانست.
پدری که سایهاش بر زندگی کافکا ماند
یکی از شناختهشدهترین جنبههای زندگی کافکا، رابطهٔ دشوار او با پدرش است. هرمان کافکا مردی بود که موفقیت را در قدرت، کار سخت و جایگاه اجتماعی میدید، درحالیکه فرانتس شخصیتی حساستر و علاقهمند به ادبیات و تأملات درونی داشت.
کافکا در دوران کودکی از رفتار تند و تحقیرآمیز پدرش احساس ترس میکرد. بعدها در نوشتههای شخصی خود بارها به این تجربهها بازگشت و توضیح داد چگونه در برابر شخصیت مقتدر پدر، احساس ضعف و ناتوانی پیدا کرده بود.
در سال ۱۹۱۹، کافکا نامهای بسیار بلند خطاب به پدرش نوشت که امروز با عنوان «نامه به پدر» شناخته میشود. او در این نوشته، خاطرات کودکی، احساس گناه، دشواری ارتباط و اختلاف دیدگاههایشان را با صراحتی کمنظیر بررسی کرد.
این نامه هرگز به شکل معمول به دست هرمان کافکا نرسید. کافکا آن را به مادرش سپرد، اما مادر ظاهراً از رساندنش به پدر خودداری کرد. متن بعدها به یکی از مهمترین اسناد شناخت زندگی درونی نویسنده تبدیل شد.
بااینحال، نامه را نباید گزارشی بیطرفانه از تمام واقعیتهای خانواده دانست. این نوشته روایت شخصی کافکاست؛ روایتی که برای فهم احساسات او اهمیت فراوان دارد، اما الزاماً تمام رفتارهای پدر و دیگر اعضای خانواده را از دیدگاهی یکسان و قطعی توضیح نمیدهد.
تحصیل حقوق؛ انتخابی دور از ادبیات
کافکا تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدارس آلمانیزبان پراگ گذراند و در سال ۱۹۰۱ وارد دانشگاه آلمانی کارل-فردیناند شد. او ابتدا مدتی به رشتههای دیگر علاقه نشان داد، اما سرانجام حقوق را انتخاب کرد و در سال ۱۹۰۶ مدرک دکترای حقوق گرفت.
این انتخاب برای تأمین آیندهٔ شغلی مناسب بود، اما ادبیات همچنان مهمترین علاقهٔ شخصی او باقی ماند. کافکا در دانشگاه با ماکس برود آشنا شد؛ نویسنده و روشنفکری جوان که بعدها نزدیکترین دوست ادبی و نگهبان بخش بزرگی از میراث او شد.
دوستی آن دو در سال ۱۹۰۲ آغاز شد و تا پایان عمر کافکا ادامه یافت. برود برخلاف کافکا شخصیتی اجتماعیتر داشت و از همان سالهای جوانی به استعداد نویسندگی دوستش ایمان داشت. او کافکا را تشویق میکرد نوشتههایش را منتشر کند و در معرفی او به محافل ادبی نقش مهمی داشت.
این دو همراه یکدیگر سفرهایی نیز به کشورهای اروپایی انجام دادند و دربارهٔ ادبیات، فلسفه و مسائل فرهنگی گفتوگو میکردند. بنابراین تصویر کافکا بهعنوان مردی که تمام عمر از اجتماع گریزان بود، چندان دقیق نیست. او دوستان نزدیک داشت، سفر میکرد، به تئاتر میرفت و گاهی طنز و شوخطبعی قابلتوجهی از خود نشان میداد.
کارمند بیمهای که شبها داستان مینوشت
کافکا پس از پایان تحصیلات مدتی در یک شرکت بیمهٔ ایتالیایی کار کرد، اما در سال ۱۹۰۸ به مؤسسهٔ بیمهٔ حوادث کارگران پادشاهی بوهم پیوست. او تا سال ۱۹۲۲ در این مؤسسه مشغول بود و بهتدریج به مسئولیتهای اداری بالاتری رسید.
وظیفهٔ او با بررسی حوادث محیط کار، ارزیابی خطرات صنعتی و مسائل مربوط به بیمهٔ کارگران ارتباط داشت. کافکا در این شغل با گزارشهای اداری، قوانین پیچیده و پیامدهای انسانی حوادث صنعتی روبهرو میشد.
برخلاف تصور رایج، او کارمندی ناکارآمد یا بیعلاقه به مسئولیتهایش نبود. اسناد شغلی نشان میدهند که وظایف خود را با دقت انجام میداد و همکارانش برای توانایی حرفهای او احترام قائل بودند. بااینحال، کار اداری بخش بزرگی از انرژی و وقتش را میگرفت.
کافکا میخواست نویسندگی مرکز زندگیاش باشد. معمولاً پس از بازگشت از اداره استراحت میکرد و سپس تا ساعتهای پایانی شب مینوشت. این برنامه به او امکان میداد ادبیات را دنبال کند، اما به فرسودگی جسمی، بیخوابی و احساس دائمی کمبود وقت نیز دامن میزد.
تجربهٔ کار در سازمانی اداری را میتوان یکی از زمینههای آشنایی او با سازوکارهای بوروکراتیک دانست. بااینحال، نظامهای مرموز و تهدیدکنندهٔ داستانهای کافکا را نمیتوان نسخهبرداری مستقیم از ادارهٔ بیمه دانست؛ تخیل ادبی او از تجربههای شغلی فراتر میرفت.
شبی که یکی از مهمترین داستانهایش نوشته شد
در سپتامبر ۱۹۱۲، کافکا داستان «حکم» را در یک نشست طولانی شبانه نوشت. او پس از پایان کار، در دفتر خاطراتش با هیجان از تجربهٔ نوشتن پیوسته و تقریباً بیوقفهٔ داستان یاد کرد.
این رویداد برای کافکا اهمیت ویژهای داشت، زیرا احساس میکرد سرانجام توانسته است داستانی را به شکلی نزدیک به آرمان ادبی خود بنویسد. «حکم» دربارهٔ رابطهٔ پدر و پسر، اقتدار و احساس گناه است؛ موضوعاتی که بعدها در آثار دیگر او نیز تکرار شدند.
همان سال، کافکا نگارش داستان «مسخ» را آغاز کرد. این اثر که در سال ۱۹۱۵ منتشر شد، بعدها به مشهورترین داستان کوتاه بلند او تبدیل شد.
«مسخ» با موقعیتی نامعقول آغاز میشود: گرگور سامسا، فروشندهای دورهگرد، یک روز صبح از خواب بیدار میشود و درمییابد به موجودی حشرهمانند و عظیم تبدیل شده است.
کافکا برخلاف انتظار، این اتفاق شگفتانگیز را با لحنی نسبتاً آرام و دقیق روایت میکند. گرگور بیش از آنکه در ابتدا نگران ماهیت دگرگونی خود باشد، دربارهٔ دیررسیدن به محل کار و واکنش رئیسش فکر میکند.
همین برخورد میان حادثهای ناممکن و نگرانیهای عادی زندگی، یکی از ویژگیهای مهم جهان داستانی کافکاست. «مسخ» را میتوان از منظرهای گوناگون، از جمله بیگانگی، روابط خانوادگی و ارزش اقتصادی انسان، تفسیر کرد؛ اما محدودکردن آن به یک معنای قطعی، از پیچیدگی اثر میکاهد.
فلیسه باوئر؛ عشق و ترس از ازدواج
کافکا در اوت ۱۹۱۲ با فلیسه باوئر، زنی جوان و شاغل در برلین، آشنا شد. این آشنایی به رابطهای طولانی و عمدتاً نامهنگارانه تبدیل شد که نزدیک به پنج سال ادامه یافت.
در این مدت، کافکا صدها نامه برای فلیسه نوشت. نامهها تنها دربارهٔ عشق نبودند؛ او از برنامهٔ نویسندگی، نگرانیهای جسمی، ترس از مسئولیت خانوادگی و احساس ناتوانی در سازگاری با زندگی مشترک نیز سخن میگفت.
کافکا از یک سو آرزو داشت زندگی مستقلی تشکیل دهد و از سوی دیگر میترسید ازدواج فرصت و تمرکز لازم برای نویسندگی را از او بگیرد. رابطهٔ آنها دو بار به نامزدی انجامید، اما هر دو نامزدی سرانجام به هم خوردند.
این تردید دائمی بخشی از شخصیت کافکا بود. او برای ادبیات جایگاهی چنان مهم قائل بود که بسیاری از تصمیمهای زندگی را با توجه به تأثیرشان بر نوشتن ارزیابی میکرد.
در سال ۱۹۱۷، پس از آشکارشدن بیماری سل، رابطهٔ او و فلیسه برای همیشه پایان یافت. بااینحال، نامههای باقیمانده از این دوران از مهمترین منابع شناخت زندگی و اندیشههای شخصی کافکا به شمار میروند.
محاکمه؛ انسانی گرفتار در نظامی ناشناخته
کافکا در سال ۱۹۱۴ نوشتن رمان «محاکمه» را آغاز کرد؛ اثری که در زمان حیاتش منتشر نشد و سرانجام در سال ۱۹۲۵، پس از مرگ او، به کوشش ماکس برود انتشار یافت.
داستان با بازداشت ناگهانی مردی به نام یوزف ک. آغاز میشود؛ مردی که نمیداند به چه جرمی متهم شده و با دستگاه قضایی پیچیدهای روبهروست که قواعد آن را نمیفهمد.
قدرت رمان در این است که تهدید همیشه آشکار و مستقیم نیست. یوزف ک. با ادارهها، مأموران، پروندهها و مراحلی مواجه میشود که ظاهری قانونی دارند، اما دستیابی به حقیقت را دشوارتر میکنند.
«محاکمه» اغلب بهعنوان نقدی بر بوروکراسی و قدرت غیرشفاف خوانده میشود، اما دامنهٔ تفسیر آن گستردهتر است. برخی پژوهشگران بر احساس گناه، اضطراب وجودی و مسئلهٔ داوری اخلاقی تأکید میکنند و گروهی دیگر به جنبههای دینی و فلسفی اثر توجه دارند.
نکتهٔ مهم اینکه کافکا رمان را به پایان نرساند و ترتیب نهایی همهٔ فصلهای آن را مشخص نکرد. نسخهای که خوانندگان برای نخستینبار در سال ۱۹۲۵ دریافت کردند، حاصل تنظیم و ویرایش ماکس برود بود. در چاپهای انتقادی بعدی، پژوهشگران کوشیدند وضعیت دستنوشتههای اصلی را دقیقتر نشان دهند.
بیماری سل؛ آغاز سالهای دشوار
در اوت ۱۹۱۷، کافکا دچار خونریزی ریوی شد و پزشکان ابتلای او به سل را تشخیص دادند. در آن زمان هنوز درمان آنتیبیوتیکی مؤثری برای این بیماری وجود نداشت و بیماران معمولاً با استراحت، تغییر آبوهوا و اقامت در آسایشگاهها درمان میشدند.
کافکا مدتی از کار فاصله گرفت و نزد خواهرش اوتلا در روستا اقامت کرد. محیط روستایی فرصتی برای استراحت و نوشتن فراهم آورد و در همین دوره یادداشتهای کوتاه فلسفی و تأملبرانگیزی نوشت که بعدها بخشی از آنها منتشر شدند.
بیماری بهتدریج زندگی او را محدودتر کرد. کافکا میان پراگ و آسایشگاههای مختلف رفتوآمد میکرد و هر بار با امید به بهبود، برنامههایی برای زندگی و نوشتن در نظر میگرفت.
بااینحال، نباید تمام آثار کافکا را محصول بیماری دانست. بسیاری از مهمترین داستانهایش پیش از تشخیص سل نوشته شده بودند. بیماری در سالهای پایانی بر امکانات زندگی و نوشتن او تأثیر گذاشت، اما سرچشمهٔ تمام جهان ادبیاش نبود.
میلنا یزنسکا؛ زنی که نوشتههای کافکا را ترجمه کرد
در سال ۱۹۲۰، کافکا با میلنا یزنسکا، روزنامهنگار و مترجم اهل چک، رابطهای عاطفی و فکری برقرار کرد. میلنا از نخستین کسانی بود که داستانهای کافکا را به زبان چکی ترجمه کرد و در شناخت و معرفی آثار او نقش داشت.
آن دو از طریق نامهنگاری به یکدیگر نزدیک شدند و مکاتباتشان بعدها با عنوان «نامهها به میلنا» منتشر شد. در این نامهها، کافکا از عشق، ترس، بیماری و دشواریهای ارتباط انسانی با صراحت سخن میگوید.
رابطهٔ آنها در شرایط پیچیدهای شکل گرفته بود. میلنا در آن زمان متأهل بود و کافکا نیز با محدودیتهای جسمانی و عاطفی فراوانی روبهرو بود. این رابطه سرانجام به زندگی مشترک نینجامید، اما تأثیری مهم بر هر دو گذاشت.
میلنا شخصیتی مستقل و دارای زندگی حرفهای و سیاسی خود بود. او بعدها در برابر نازیسم فعالیت کرد و در سال ۱۹۴۴ در اردوگاه کار اجباری راونسبروک درگذشت. بنابراین شناخت او صرفاً بهعنوان یکی از معشوقههای کافکا، نقش تاریخی و فرهنگیاش را نادیده میگیرد.
قصر؛ داستان جستوجوی بیپایان
کافکا در سال ۱۹۲۲ نوشتن رمان «قصر» را آغاز کرد. شخصیت اصلی داستان، مردی با نام ک. است که به روستایی میرسد و میکوشد با مقامهای مستقر در قصری مرموز ارتباط برقرار کند.
او در طول داستان با پیامرسانان، کارمندان و اهالی روستا روبهرو میشود، اما هر تلاش برای رسیدن به هدف، به مانعی تازه میانجامد. قصر همواره حضور دارد، اما دستیابی به قدرت و حقیقتی که نمایندگی میکند ناممکن یا بسیار دشوار به نظر میرسد.
مانند «محاکمه»، این رمان نیز ناتمام باقی ماند. کافکا نوشتن آن را متوقف کرد و متن پس از مرگش در سال ۱۹۲۶ به کوشش ماکس برود منتشر شد.
«قصر» از مهمترین نمونههای ادبیات مدرن دربارهٔ بیگانگی، قدرت و جستوجوی معناست. اما تفاوت مهمی با داستانهای معمول دارد: قرار نیست خواننده در پایان با توضیحی روشن دربارهٔ همهٔ رازها روبهرو شود.
این ویژگی بخشی از جهانبینی داستانی کافکاست. شخصیتهای او میکوشند جهان را بفهمند، اما همواره با فاصلهای میان خواستهٔ خود و واقعیتی که تجربه میکنند مواجه میشوند.
دورا دیامانت؛ آخرین همراه زندگی کافکا
در تابستان ۱۹۲۳، کافکا هنگام اقامت در منطقهای ساحلی در کنار دریای بالتیک با دورا دیامانت آشنا شد؛ زنی جوان از خانوادهای یهودی که در محیطی مذهبی پرورش یافته بود.
این آشنایی به رابطهای عاطفی انجامید و کافکا برای نخستینبار تصمیم گرفت زندگی مستقلی دور از خانوادهٔ خود آغاز کند. او همراه دورا به برلین رفت و مدتی در آنجا زندگی کرد.
زندگی در برلین آسان نبود. آلمان درگیر بحران شدید اقتصادی و تورم بود و آن دو با مشکلات مالی روبهرو شدند. بااینحال، این دوره برای کافکا اهمیت عاطفی ویژهای داشت، زیرا سرانجام توانسته بود بخشی از آرزوی دیرینهٔ استقلال را تجربه کند.
اما وضعیت جسمانی او رو به وخامت میرفت. بیماری سل به حنجرهاش آسیب رسانده بود و خوردن و آشامیدن بهتدریج برایش دشوارتر میشد. کافکا در سال ۱۹۲۴ ابتدا به پراگ بازگشت و سپس برای درمان به آسایشگاهی در کیرلینگ، نزدیک وین، منتقل شد.
دورا و پزشکش، روبرت کلوپشتوک، در واپسین روزهای زندگی از او مراقبت میکردند. کافکا در سوم ژوئن ۱۹۲۴، در چهلسالگی، درگذشت و چند روز بعد در گورستان جدید یهودیان پراگ به خاک سپرده شد.
ماکس برود؛ دوستی که وصیت کافکا را اجرا نکرد
پس از مرگ کافکا، ماکس برود با تصمیمی روبهرو شد که بعدها به یکی از مشهورترین ماجراهای تاریخ ادبیات تبدیل شد. کافکا در یادداشتهایی از او خواسته بود نوشتههای منتشرنشده، دفترها و دستنوشتههایش را بدون خواندن نابود کند.
این درخواست برای برود غافلگیرکننده نبود. او از بدبینی کافکا نسبت به آثار خود آگاهی داشت و بعدها گفت که در زمان حیات دوستش نیز مخالفتش را با چنین تصمیمی بیان کرده بود.
برود برخلاف خواستهٔ کافکا عمل کرد. او دستنوشتهها را گردآوری و برای انتشار آماده کرد. «محاکمه» در سال ۱۹۲۵، «قصر» در سال ۱۹۲۶ و رمان ناتمام «آمریکا»، که کافکا آن را «مردی که ناپدید شد» نامیده بود، در سال ۱۹۲۷ منتشر شدند.
تصمیم برود پرسشی اخلاقی نیز به همراه دارد: آیا او حق داشت خواستهٔ روشن دوستش را نادیده بگیرد؟ از یک سو، کافکا خواهان نابودی این نوشتهها بود و از سوی دیگر، حفظ آنها سبب شد جهان ادبیات با آثاری آشنا شود که بعدها تأثیری عمیق بر نویسندگان و اندیشمندان گذاشتند.
البته تمام دستنوشتههای کافکا نجات پیدا نکردند. او خود برخی نوشتهها را پیش از مرگ سوزانده بود و بخشی از مدارکی که نزد دورا دیامانت باقی ماندند، بعدها در دوران حکومت نازیها ضبط شدند و سرنوشتشان روشن نیست.
میراث کافکا؛ نویسندهای که جهان مدرن را پیشبینی نکرد، اما آن را عمیقاً شناخت
فرانتس کافکا در طول زندگی خود شهرتی جهانی پیدا نکرد، اما کاملاً ناشناخته نیز نبود. تعدادی از داستانهایش منتشر شده بودند و نویسندگان و منتقدانی در محافل آلمانیزبان استعداد او را میشناختند. بااینحال، جایگاه امروزی او عمدتاً در دهههای پس از مرگش شکل گرفت.
آثار کافکا پس از جنگ جهانی دوم، بهویژه در فضای بحثهای فلسفی و ادبی دربارهٔ اضطراب، بیگانگی و قدرت، توجه بیشتری جلب کردند. نویسندگان و اندیشمندان مختلف کوشیدند جهان او را از منظر اگزیستانسیالیسم، روانکاوی، الهیات و نقد ساختارهای اجتماعی تفسیر کنند.
یکی از ویژگیهای مهم داستانهای کافکا این است که موقعیتهای غیرعادی را با لحنی دقیق و روزمره روایت میکنند. شخصیتها در برابر حادثههایی ناممکن یا نظامهایی غیرقابلفهم قرار میگیرند، اما اغلب همچنان میکوشند مطابق عادتهای زندگی معمول رفتار کنند.
بااینحال، کافکا را نمیتوان فقط نویسندهٔ ناامیدی و اضطراب دانست. در بسیاری از آثار او طنزی تلخ، موقعیتهایی مضحک و نگاهی تیزبین به رفتار انسان حضور دارد. جهان داستانی او گاه ترسناک است، اما همزمان میتواند خندهدار و حتی بازیگوش باشد.
زندگی شخصی کافکا نیز پیچیدهتر از تصویر مردی تنها و شکستخورده است. او شغلی نسبتاً موفق داشت، دوستانی نزدیک پیدا کرد، عاشق شد، سفر کرد و برای استقلال تلاش کرد. درعینحال، با ترسها، تردیدها و بیماریای روبهرو بود که فرصت زندگی بلندتر را از او گرفت.
شاید عجیبترین بخش سرگذشت کافکا این باشد که مردی با چنین تأثیری بر ادبیات جهان، خود نمیخواست بخش بزرگی از نوشتههایش باقی بمانند. او در چهلسالگی درگذشت، درحالیکه مهمترین رمانهایش ناتمام و منتشرنشده بودند.
امروز، بیش از یک قرن پس از مرگش، نام کافکا به واژهای برای توصیف بخشی از تجربهٔ انسان مدرن تبدیل شده است؛ انسانی که گاهی در برابر قدرت، قانون، خانواده یا حتی احساسات خودش، جهان را دشوار و نامفهوم مییابد.
کافکا نتوانست همهٔ داستانهایی را که آغاز کرده بود به پایان برساند، اما همان آثار ناتمام نیز برای تغییر مسیر ادبیات قرن بیستم کافی بودند. نویسندهای که زمانی از نابودی دستنوشتههایش سخن میگفت، سرانجام به یکی از ماندگارترین صداهای ادبیات جهان تبدیل شد.









