چهره‌های ادبیات | قسمت دوازدهم
در سال ۱۸۲۴، پسربچه‌ای دوازده‌ساله در کارخانه‌ای در لندن مشغول چسباندن برچسب روی ظرف‌های واکس کفش بود. خانواده‌اش با مشکلات مالی دست‌وپنجه نرم می‌کردند، پدرش به‌دلیل بدهی در زندان بود و او ناچار شده بود تحصیل را کنار بگذارد و روزهای طولانی کار کند. برای کودکی که پیش‌تر به کتاب‌خواندن و داستان علاقه داشت، این تجربه تنها سختی کار نبود؛ احساسی عمیق از تحقیر، تنهایی و ازدست‌رفتن آینده‌ای بود که برای خودش تصور می‌کرد.
آن کودک چارلز دیکنز بود؛ نویسنده‌ای که چند دهه بعد به یکی از مشهورترین رمان‌نویسان انگلستان تبدیل شد و شخصیت‌هایی مانند الیور توئیست، دیوید کاپرفیلد، ابنزر اسکروج و پیپ را به ادبیات جهان معرفی کرد.
دیکنز هرگز خاطرهٔ آن کارخانه را فراموش نکرد. او حتی پس از رسیدن به شهرت و ثروت، سال‌ها دربارهٔ تجربهٔ کودکی خود سکوت کرد و تنها در نوشته‌ای خصوصی، بخشی از احساسات آن دوران را شرح داد. اما رد این تجربه در بسیاری از آثارش باقی ماند؛ داستان‌هایی دربارهٔ کودکانی که زیر فشار فقر، بی‌عدالتی و بی‌توجهی بزرگ‌ترها قرار می‌گیرند.
زندگی دیکنز، مانند رمان‌هایش، پر از دگرگونی بود. او از کودکی گرفتار تنگدستی به روزنامه‌نگاری جوان و سپس نویسنده‌ای مشهور تبدیل شد، برای هزاران نفر داستان خواند، در اصلاحات اجتماعی مشارکت کرد و در عین حال، در زندگی خصوصی با تصمیم‌ها و روابطی روبه‌رو شد که تصویری پیچیده‌تر از شخصیت او نشان می‌دهند.
کودکی در پورتسموث؛ خانواده‌ای که گرفتار بدهی شد
چارلز جان هافام دیکنز در هفتم فوریهٔ ۱۸۱۲ در پورتسموث، شهری بندری در جنوب انگلستان، به دنیا آمد. پدرش، جان دیکنز، کارمند ادارهٔ پرداخت حقوق نیروی دریایی بود و مادرش، الیزابت بارو، از خانواده‌ای مرتبط با دستگاه اداری می‌آمد.
خانوادهٔ دیکنز به طبقهٔ متوسط تعلق داشت، اما درآمد پدر همیشه با هزینه‌های زندگی هماهنگ نبود. جان دیکنز مردی خوش‌مشرب و اجتماعی بود، ولی در مدیریت پول چندان موفق نبود و بدهی‌هایش به‌تدریج خانواده را گرفتار کرد.
چارلز بخشی از کودکی خود را در چتم، در منطقهٔ کنت، گذراند. این سال‌ها برای او با خاطرات نسبتاً خوشی همراه بودند. به کتاب‌های ماجراجویانه علاقه داشت و آثاری مانند «رابینسون کروزوئه» و «دن کیشوت» را می‌خواند. او همچنین به تئاتر و نمایش علاقه نشان می‌داد؛ علاقه‌ای که بعدها در شیوهٔ شخصیت‌پردازی و اجراهای عمومی‌اش اهمیت پیدا کرد.
اما در سال ۱۸۲۲، خانواده به لندن نقل مکان کرد و وضعیت مالی آن‌ها دشوارتر شد. در سال ۱۸۲۴، جان دیکنز به‌دلیل ناتوانی در پرداخت بدهی‌هایش به زندان مارشالسی فرستاده شد؛ زندانی که مخصوص بدهکاران بود و بعدها در رمان «دوریت کوچک» جایگاهی مهم پیدا کرد.
در همان زمان، چارلز دوازده‌ساله برای کمک به تأمین هزینه‌های زندگی ناچار شد کار کند. این اتفاق یکی از تعیین‌کننده‌ترین تجربه‌های زندگی او شد.
کارخانهٔ واکس؛ زخمی که هرگز فراموش نشد
دیکنز در کارخانهٔ واکس کفش وارن مشغول کار شد. وظیفه‌اش چسباندن برچسب، بستن و آماده‌کردن ظرف‌های واکس بود. او در محیطی شلوغ و نامناسب، در کنار کودکانی از خانواده‌های فقیر، ساعت‌های طولانی کار می‌کرد و دستمزد اندکی دریافت می‌کرد.
برای دیکنز، تلخ‌ترین بخش ماجرا فقط کار سخت نبود. او احساس می‌کرد خانواده‌اش استعداد و آرزوهایش را نادیده گرفته‌اند و آینده‌اش را قربانی مشکلات مالی کرده‌اند. این احساس چنان عمیق بود که سال‌ها بعد، با وجود شهرت فراوان، هنگام یادآوری آن دوران همچنان از رنج و شرمساری سخن می‌گفت.
پس از آزادی پدر از زندان، چارلز مدتی دیگر در کارخانه ماند. مادرش ظاهراً مایل بود او همچنان کار کند، اما سرانجام پدرش ترتیبی داد که به مدرسه بازگردد. این دورهٔ کوتاه کار کودکی، تأثیری بسیار طولانی‌تر از مدت واقعی آن بر زندگی دیکنز گذاشت.
او بعدها در رمان «دیوید کاپرفیلد» تجربهٔ کودکی را که در کارخانه کار می‌کند، با جزئیاتی نزدیک به زندگی خودش بازآفرید. در «الیور توئیست» نیز کودکانی را به تصویر کشید که قربانی فقر و بی‌رحمی نهادهای اجتماعی می‌شوند.
بااین‌حال، شخصیت‌های او نسخه‌های مستقیم زندگی خودش نیستند. دیکنز تجربه‌های شخصی را با مشاهدهٔ جامعه و تخیل داستانی درمی‌آمیخت و از دل آن‌ها روایت‌هایی می‌ساخت که برای خوانندگان بسیاری آشنا و تأثیرگذار بودند.
از کارمند دفتر حقوقی تا روزنامه‌نگار
دیکنز پس از ترک مدرسه، در پانزده‌سالگی به‌عنوان کارمند در یک دفتر وکالت مشغول کار شد. او علاقهٔ چندانی به حرفهٔ حقوق نداشت، اما این شغل فرصتی فراهم کرد تا از نزدیک با دستگاه قضایی و شیوهٔ کار آن آشنا شود.
در همین دوران تندنویسی آموخت؛ مهارتی که به او اجازه داد وارد حرفهٔ خبرنگاری شود. دیکنز ابتدا گزارشگر دادگاه‌ها و سپس خبرنگار پارلمانی شد و جلسات مجلس عوام را پوشش می‌داد.
این تجربه برای نویسندهٔ آینده اهمیت فراوانی داشت. او با زبان سیاست‌مداران، رفتار قضات، پیچیدگی قوانین و فاصلهٔ میان ساختار رسمی حکومت و زندگی مردم آشنا شد. بعدها در رمان‌هایی مانند «خانهٔ متروک» و «دوریت کوچک»، نظام حقوقی و اداری انگلستان را با طنزی گزنده به نقد کشید.
دیکنز هم‌زمان نوشتن طرح‌های کوتاه دربارهٔ زندگی روزمرهٔ لندن را آغاز کرد. نخستین داستان چاپ‌شده‌اش در سال ۱۸۳۳ منتشر شد و به‌تدریج نوشته‌های طنزآمیز و توصیفی او با نام مستعار «بوز» شناخته شدند.
این طرح‌ها به او فرصت دادند شخصیت‌ها، خیابان‌ها، مشاغل و رفتارهای گوناگون مردم لندن را به تصویر بکشد. توانایی مشاهدهٔ جزئیات، که بعدها از ویژگی‌های اصلی رمان‌هایش شد، در همین نوشته‌های اولیه شکل گرفت.
نامه‌های پیک‌ویک؛ نویسنده‌ای که ناگهان مشهور شد
در سال ۱۸۳۶، دیکنز همکاری در پروژه‌ای دنباله‌دار را آغاز کرد که قرار بود ابتدا مجموعه‌ای از تصاویر طنزآمیز دربارهٔ اعضای یک باشگاه باشد. اما نوشته‌های او به‌تدریج اهمیت بیشتری پیدا کردند و نتیجه، کتابی شد که با نام «نامه‌های پیک‌ویک» شناخته می‌شود.
این اثر ابتدا به‌صورت قسمت‌های ماهانه منتشر می‌شد و سرگذشت آقای پیک‌ویک و همراهانش را در سفرها و ماجراهای طنزآمیز روایت می‌کرد. با ورود شخصیت محبوب سام ولر، فروش اثر افزایش چشمگیری یافت و نام دیکنز در سراسر انگلستان شناخته شد.
دیکنز در آن زمان تنها بیست‌وچهار سال داشت. موفقیت ناگهانی کتاب، زندگی حرفه‌ای او را تغییر داد و از روزنامه‌نگاری جوان به نویسنده‌ای پرطرفدار تبدیلش کرد.
یکی از ویژگی‌های مهم موفقیت دیکنز، استفادهٔ هوشمندانه از انتشار دنباله‌دار بود. خوانندگان هر ماه منتظر قسمت تازه می‌ماندند و دربارهٔ شخصیت‌ها و اتفاقات داستان گفت‌وگو می‌کردند. بعضی خانواده‌ها نیز داستان‌ها را با صدای بلند برای یکدیگر می‌خواندند.
این شیوهٔ انتشار، ادبیات را به بخشی از زندگی اجتماعی تبدیل کرد. شخصیت‌های دیکنز پیش از پایان رمان‌ها در میان مردم شناخته می‌شدند و نویسنده نیز می‌توانست واکنش مخاطبان را هنگام ادامهٔ نگارش ببیند.
الیور توئیست؛ تصویری از فقر و کودکی در لندن
دیکنز در سال ۱۸۳۷ انتشار دنباله‌دار «الیور توئیست» را آغاز کرد. داستان دربارهٔ کودکی یتیم است که در نوانخانه‌ای پرورش می‌یابد و سپس وارد دنیای پیچیده و خطرناک لندن می‌شود.
این رمان در دوره‌ای نوشته شد که قوانین حمایت از فقرا در انگلستان موضوع بحث‌های گسترده بودند. قانون جدید فقرا در سال ۱۸۳۴ بر گسترش نظام نوانخانه‌ها تأکید داشت؛ مکان‌هایی که شرایط سخت آن‌ها قرار بود دریافت کمک را برای افراد نیازمند نامطلوب کند.
دیکنز در «الیور توئیست» این نظام را به نقد کشید و نشان داد که چگونه نهادهایی که ظاهراً برای کمک به محرومان ایجاد شده‌اند، می‌توانند به ابزار تحقیر و رنج آنان تبدیل شوند.
اما کتاب فقط یک اعتراض اجتماعی نیست. دیکنز با شخصیت‌هایی مانند فاگین، بیل سایکس و نانسی، تصویری پیچیده از جهان جرم، فقر و روابط انسانی می‌سازد. نانسی به‌ویژه یکی از شخصیت‌هایی است که نشان می‌دهد انسان‌ها را نمی‌توان به‌سادگی در دو گروه کاملاً خوب و بد قرار داد.
موفقیت «الیور توئیست» جایگاه دیکنز را تثبیت کرد. او اکنون نویسنده‌ای بود که می‌توانست هم مخاطبان گسترده را سرگرم کند و هم توجه آنان را به مشکلات جدی جامعه جلب کند.
ازدواج با کاترین هوگارت؛ خانواده‌ای بزرگ و رابطه‌ای پیچیده
دیکنز در آوریل ۱۸۳۶ با کاترین هوگارت ازدواج کرد. پدر کاترین، جورج هوگارت، روزنامه‌نگار و سردبیر بود و در آغاز فعالیت حرفه‌ای دیکنز نقش حمایتی داشت.
چارلز و کاترین طی سال‌های ۱۸۳۷ تا ۱۸۵۲ صاحب ده فرزند شدند. زندگی خانوادگی آن‌ها برای مدتی با سفر، معاشرت‌های فرهنگی و فعالیت ادبی فشرده همراه بود، اما به‌تدریج مشکلاتی در رابطه‌شان پدید آمد.
کاترین مسئولیت‌های سنگینی در ادارهٔ خانه و تربیت فرزندان داشت. بااین‌حال، در برخی زندگی‌نامه‌های قدیمی، تصویری کم‌رنگ و گاه منفی از او ارائه شده است؛ تصویری که تا حد زیادی تحت تأثیر گفته‌های خود دیکنز شکل گرفته بود.
پژوهش‌های جدیدتر، از جمله بررسی نامه‌ها و اسناد موزهٔ چارلز دیکنز، نشان می‌دهند که کاترین زنی با استعدادهای فرهنگی و اجتماعی بود و روایت جدایی آن دو باید با توجه به دیدگاه او نیز بررسی شود.
در سال ۱۸۵۸، پس از بیست‌ودو سال زندگی مشترک، دیکنز از کاترین جدا شد. این جدایی در جامعهٔ ویکتوریایی جنجال فراوانی برانگیخت؛ به‌ویژه اینکه دیکنز از نویسندگانی بود که خانواده و محبت خانوادگی در آثارش جایگاهی مهم داشتند.
الن ترنان؛ رابطه‌ای که دیکنز می‌کوشید پنهان نگه دارد
در سال ۱۸۵۷، دیکنز هنگام فعالیت در یک اجرای نمایشی با بازیگری جوان به نام الن ترنان آشنا شد. الن در آن زمان هجده‌ساله بود و دیکنز چهل‌وپنج سال داشت.
رابطهٔ آن دو به موضوعی حساس در زندگی خصوصی دیکنز تبدیل شد. بخش زیادی از مکاتبات مربوط به این رابطه از میان رفته و جزئیات کامل آن روشن نیست، اما شواهد تاریخی نشان می‌دهند که میانشان رابطه‌ای عاطفی و پنهانی وجود داشته است.
دیکنز برای محافظت از شهرت عمومی خود کوشید این رابطه را از دید مردم دور نگه دارد. در همان زمان، جدایی از کاترین نیز با اعلامیه‌هایی همراه شد که در آن‌ها نویسنده از تصمیم خود دفاع می‌کرد.
این رفتارها بعدها انتقادهای جدی برانگیختند. پژوهش‌هایی که بر پایهٔ نامه‌های نزدیکان کاترین انجام شده‌اند حتی نشان می‌دهند که دیکنز برای معرفی همسرش به‌عنوان فردی دارای مشکلات روانی تلاش کرده بود.
زندگی خانوادگی دیکنز بنابراین از تصویری که گاهی در داستان‌هایش از محبت و همدلی ارائه می‌دهد پیچیده‌تر بود. او در ادبیات از کودکان و افراد آسیب‌پذیر دفاع می‌کرد، اما در روابط شخصی همیشه مطابق آرمان‌های اخلاقی آثارش رفتار نمی‌کرد.
سرود کریسمس؛ کتابی که معنای یک جشن را تغییر داد
در سال ۱۸۴۳، دیکنز داستان بلند «سرود کریسمس» را منتشر کرد؛ اثری دربارهٔ مردی ثروتمند و خسیس به نام ابنزر اسکروج که در شب کریسمس با تجربه‌هایی شگفت‌انگیز روبه‌رو می‌شود و فرصتی برای بازنگری در زندگی خود پیدا می‌کند.
دیکنز هنگام نوشتن این داستان به وضعیت کودکان فقیر و خانواده‌های کارگر توجه ویژه‌ای داشت. او همان سال از شرایط دشوار کودکان کار آگاه شده بود و می‌خواست اثری بنویسد که بتواند بر احساسات و نگاه اجتماعی خوانندگان تأثیر بگذارد.
«سرود کریسمس» با موفقیت فراوان منتشر شد و خیلی زود به یکی از مشهورترین داستان‌های مربوط به کریسمس تبدیل شد. این اثر در گسترش تصویر فرهنگی کریسمس به‌عنوان زمانی برای بخشندگی، همدلی و توجه به دیگران نقشی مهم داشت، هرچند این سنت‌ها پیش از دیکنز نیز وجود داشتند.
نکتهٔ جالب اینکه موفقیت فروش کتاب در ابتدا سود مالی بزرگی برای نویسنده به همراه نیاورد. هزینهٔ بالای چاپ نفیس، تصاویر رنگی و سپس اختلاف حقوقی با ناشران نسخه‌ای تقلیدی، درآمد مورد انتظار او را کاهش دادند.
بااین‌حال، «سرود کریسمس» به یکی از ماندگارترین آثار دیکنز تبدیل شد و شخصیت اسکروج حتی وارد زبان و فرهنگ عمومی انگلیسی شد.
دیوید کاپرفیلد و آرزوهای بزرگ؛ بازگشت به زخم‌های کودکی
دیکنز در سال‌های بعد رمان‌های بزرگ‌تری نوشت که از نظر ساختار و شخصیت‌پردازی پیچیده‌تر بودند. «دیوید کاپرفیلد» که انتشار دنباله‌دار آن در سال ۱۸۴۹ آغاز شد، از شخصی‌ترین آثار او به شمار می‌رود.
در این رمان، شخصیت اصلی کودکی دشوار، کار در کارخانه و تلاش برای یافتن جایگاهی در جامعه را تجربه می‌کند. بسیاری از رویدادهای زندگی دیوید شباهت‌هایی با دوران کودکی دیکنز دارند، هرچند اثر را نمی‌توان زندگی‌نامه‌ای مستقیم دانست.
دیکنز بعدها از «دیوید کاپرفیلد» با علاقه‌ای ویژه یاد کرد و آن را از محبوب‌ترین فرزندان ادبی خود دانست. این رمان فرصتی برای بازآفرینی خاطراتی بود که نویسنده سال‌ها از بیان مستقیم آن‌ها پرهیز کرده بود.
در «آرزوهای بزرگ»، منتشرشده در سال‌های ۱۸۶۰ و ۱۸۶۱، دیکنز بار دیگر به موضوعاتی مانند شرم اجتماعی، ثروت، جاه‌طلبی و هویت بازگشت. پیپ، شخصیت اصلی، آرزو دارد از جایگاه طبقاتی خود فراتر رود، اما به‌تدریج با پرسش‌هایی دربارهٔ ارزش واقعی انسان و معنای موفقیت روبه‌رو می‌شود.
این آثار نشان می‌دهند که دیکنز تنها نویسندهٔ داستان‌های احساسی دربارهٔ فقر نبود. او به تأثیر طبقهٔ اجتماعی بر شخصیت انسان، احساس حقارت، آرزوی پیشرفت و تضاد میان ظاهر موفقیت و واقعیت اخلاقی زندگی نیز توجه داشت.
داستان دو شهر؛ انقلاب فرانسه از نگاه یک نویسندهٔ انگلیسی
در سال ۱۸۵۹، دیکنز رمان «داستان دو شهر» را منتشر کرد؛ اثری تاریخی که ماجراهایش در لندن و پاریس و در دوران انقلاب فرانسه اتفاق می‌افتد.
دیکنز در این رمان به خشونت، انتقام، بی‌عدالتی و امکان فداکاری می‌پردازد. او از یک سو ظلم و بی‌رحمی نظام اشرافی فرانسه را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، نسبت به خشونت انقلابی و تبدیل عدالت‌خواهی به انتقام هشدار می‌دهد.
این نگاه با نگرانی‌های اجتماعی و سیاسی خود دیکنز ارتباط داشت. او از اصلاحات و بهبود شرایط محرومان حمایت می‌کرد، اما نسبت به خشونت گسترده و فروپاشی نظم اجتماعی نیز نگران بود.
«داستان دو شهر» نشان می‌دهد که دیکنز می‌توانست فراتر از لندن و جامعهٔ ویکتوریایی، به مسائل بزرگ‌تری دربارهٔ تاریخ و سرنوشت انسان بپردازد. بااین‌حال، قدرت اصلی رمان همچنان در شخصیت‌ها و تصمیم‌هایی است که در شرایط بحرانی می‌گیرند.
سانحهٔ قطار استیپل‌هرست؛ رویارویی دوباره با مرگ
در نهم ژوئن ۱۸۶۵، دیکنز هنگام بازگشت از فرانسه در قطاری حضور داشت که در نزدیکی استیپل‌هرست دچار حادثه شد. کارگران راه‌آهن برای تعمیر یک پل، بخشی از ریل را برداشته بودند، اما به‌دلیل اشتباه در برنامهٔ حرکت قطارها، هشدار لازم به‌موقع داده نشد.
قطار از مسیر خارج شد و تعدادی از واگن‌ها سقوط کردند. ده نفر جان باختند و ده‌ها نفر زخمی شدند. دیکنز به‌طور معجزه‌آسایی از آسیب جدی جسمانی نجات یافت، زیرا واگنی که در آن حضور داشت کاملاً سقوط نکرد.
او پس از حادثه به کمک مسافران مجروح رفت و تلاش کرد برای آنان آب و امکانات اولیه فراهم کند. بااین‌حال، تجربهٔ سانحه تأثیر روانی عمیقی بر او گذاشت و گفته می‌شود در سال‌های بعد هنگام سفر با قطار دچار اضطراب می‌شد.
در این سفر، الن ترنان و مادرش نیز همراه دیکنز بودند. حضور آن‌ها یکی از دلایلی بود که نویسنده ترجیح می‌داد جزئیات سفرش چندان آشکار نشود.
حادثهٔ استیپل‌هرست تنها چند سال پیش از مرگ دیکنز رخ داد و از رویدادهایی بود که سلامت و آرامش او را در سال‌های پایانی زندگی تحت تأثیر قرار داد.
نویسنده‌ای که داستان‌هایش را روی صحنه اجرا می‌کرد
یکی از جنبه‌های کمترشناخته‌شدهٔ فعالیت دیکنز، اجراهای عمومی او بود. دیکنز نه‌تنها نویسنده‌ای پرکار، بلکه اجراکننده‌ای توانا بود که با تغییر صدا، حالت چهره و حرکات بدن، شخصیت‌های رمان‌هایش را برای تماشاگران زنده می‌کرد.
او از سال ۱۸۵۸ اجراهای حرفه‌ای و درآمدزای خود را گسترش داد و در شهرهای مختلف بریتانیا و آمریکا برنامه برگزار کرد. بعضی از اجراها با استقبال گسترده روبه‌رو می‌شدند و جمعیت فراوانی برای شنیدن داستان‌هایش گرد می‌آمدند.
دیکنز متن‌های داستانی را برای اجرا کوتاه و بازنویسی می‌کرد و حتی در نسخه‌های مخصوص اجرا، دستورهایی دربارهٔ لحن و حرکات خود می‌نوشت. «سرود کریسمس» از محبوب‌ترین آثار او برای اجرا بود.
اما این فعالیت‌ها به‌تدریج سلامت جسمانی‌اش را فرسوده کردند. سفرهای پی‌درپی، فشار اجراها و کار مداوم، به‌ویژه در سال‌های پایانی زندگی، برای او سنگین بودند. باوجود هشدار پزشکان، دیکنز مدت زیادی از اجرای عمومی دست نکشید.
مرگ دیکنز؛ رمانی که هرگز تمام نشد
چارلز دیکنز در هشتم ژوئن ۱۸۷۰، در خانهٔ خود در گدز هیل، دچار سکته شد و روز بعد، نهم ژوئن، در پنجاه‌وهشت‌سالگی درگذشت.
او در آن زمان مشغول نوشتن رمان «معمای ادوین درود» بود؛ اثری که قرار بود به‌صورت دنباله‌دار منتشر شود، اما مرگ نویسنده سبب شد ناتمام باقی بماند. سرنوشت شخصیت‌ها و پایان احتمالی داستان از آن زمان تاکنون موضوع حدس‌ها و پژوهش‌های فراوان بوده است.
دیکنز در وصیت خود خواسته بود مراسم خاکسپاری ساده و بدون تشریفات عمومی گسترده داشته باشد. بااین‌حال، پیکرش در گوشهٔ شاعران کلیسای وست‌مینستر لندن به خاک سپرده شد؛ مکانی که بسیاری از چهره‌های برجستهٔ ادبیات بریتانیا در آن آرام گرفته‌اند.
مرگ او بازتاب گسترده‌ای در بریتانیا و جهان انگلیسی‌زبان داشت. خوانندگانی که سال‌ها با شخصیت‌های داستان‌هایش زندگی کرده بودند، نویسنده‌ای را از دست داده بودند که ادبیات را به بخشی از تجربهٔ روزمرهٔ آنان تبدیل کرده بود.
میراث چارلز دیکنز؛ صدای کودکان و فراموش‌شدگان
چارلز دیکنز در تاریخ ادبیات انگلستان جایگاهی ویژه دارد. او توانست داستان‌هایی بنویسد که هم برای مخاطبان گسترده جذاب باشند و هم مسائل مهم اجتماعی را مطرح کنند. از کودکان کار و زندان بدهکاران تا نابرابری طبقاتی و فساد اداری، بسیاری از موضوعات رمان‌هایش از واقعیت‌های جامعهٔ ویکتوریایی سرچشمه می‌گرفتند.
یکی از برجسته‌ترین توانایی‌های او، آفرینش شخصیت‌های فراموش‌نشدنی بود. دیکنز با استفاده از طنز، توصیف‌های دقیق و ویژگی‌های رفتاری خاص، شخصیت‌هایی خلق کرد که گاه نامشان به نمادی فرهنگی تبدیل شده است. ابنزر اسکروج نمونه‌ای مشهور از شخصیتی است که از صفحات داستان فراتر رفت و وارد زبان روزمره شد.
بااین‌حال، زندگی شخصی دیکنز نیز مانند آثارش پیچیده بود. او از رنج کودکان و بی‌عدالتی اجتماعی سخن می‌گفت، اما در روابط خانوادگی خود تصمیم‌هایی گرفت که به نزدیکانش آسیب رساند. نویسنده‌ای که در داستان‌هایش از محبت و مسئولیت اخلاقی دفاع می‌کرد، همیشه نتوانست مطابق همان آرمان‌ها زندگی کند.
این تناقض‌ها نه اهمیت آثار او را از میان می‌برند و نه باید نادیده گرفته شوند. شناخت دیکنز به‌عنوان انسانی تاریخی، مستلزم دیدن هر دو سوی شخصیت اوست: نویسنده‌ای حساس به رنج محرومان و مردی که در زندگی خصوصی نیز خطاها و محدودیت‌های خود را داشت.
دیکنز از کارخانهٔ واکس کفش به یکی از بزرگ‌ترین نام‌های ادبیات جهان رسید، اما تجربهٔ آن کارخانه هرگز از ذهنش پاک نشد. شاید یکی از دلایل قدرت داستان‌هایش همین باشد که فقر و تحقیر را فقط از پشت میز نویسندگی نمی‌شناخت.
او در طول زندگی خود بارها به سراغ کودکانی رفت که جامعه صدایشان را نمی‌شنید، خانواده‌هایی که زیر فشار بدهی و فقر فرو می‌پاشیدند و انسان‌هایی که در میان پیچیدگی قوانین و نهادهای رسمی فراموش می‌شدند. دیکنز به این شخصیت‌ها نام، چهره و داستان داد و از همین راه، بخشی از تجربهٔ جامعهٔ قرن نوزدهم را برای نسل‌های بعد حفظ کرد.
بیش از یک قرن و نیم از مرگ چارلز دیکنز گذشته است، اما پرسش‌هایی که در آثارش دربارهٔ فقر، عدالت، کودکی و مسئولیت انسان‌ها در برابر یکدیگر مطرح می‌شوند، همچنان برای خوانندگان امروز آشنا هستند.
