یوهان ولفگانگ فون گوته؛ از رنج‌های ورتر تا شیفتگی به حافظ
چهره‌های ادبیات۱۱ دقیقه مطالعه

یوهان ولفگانگ فون گوته؛ از رنج‌های ورتر تا شیفتگی به حافظ

یوهان ولفگانگ فون گوته، شاعر و اندیشمند بزرگ آلمانی، زندگی خود را میان ادبیات، سیاست و دانش گذراند. از شهرت زودهنگام با «رنج‌های ورتر جوان» تا آفرینش «فاوست»، دوستی با شیلر و شیفتگی به حافظ، با زندگی و میراث ادبی این نویسنده آشنا شوید.

چهره‌های ادبیات | قسمت سوم

در بهار سال ۱۸۱۴، مردی شصت‌وچهارساله در شهر وایمار آلمان با کتابی روبه‌رو شد که مسیر سال‌های پایانی زندگی ادبی‌اش را تغییر داد. او پیش از آن چندین دهه شهرت داشت، رمان‌هایی نوشته بود که در سراسر اروپا خوانده می‌شدند، در ادارهٔ یک حکومت مشارکت کرده بود و سال‌ها به مطالعهٔ طبیعت و علوم پرداخته بود. بااین‌حال، خواندن شعرهای شاعری ایرانی که بیش از چهار قرن پیش زندگی می‌کرد، شور تازه‌ای در او برانگیخت.

نام آن مرد یوهان ولفگانگ فون گوته بود و کتابی که در دست داشت، ترجمهٔ آلمانی دیوان حافظ شیرازی. حاصل این آشنایی چند سال بعد در مجموعه‌ای به نام دیوان غربی–شرقی منتشر شد؛ اثری که یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های گفت‌وگوی ادبی میان فرهنگ ایرانی و اروپایی به شمار می‌رود.

اما زندگی گوته بسیار پیش‌تر از این آشنایی، سرشار از دگرگونی بود. او از جوانی پرشور و عاشق‌پیشه به شاعری نامدار، از نویسنده‌ای سرکش به دولتمردی بانفوذ و از شیفتهٔ ادبیات کلاسیک اروپا به اندیشمندی علاقه‌مند به فرهنگ‌های جهان تبدیل شد. برای شناخت گوته باید به فرانکفورت نیمهٔ قرن هجدهم بازگردیم؛ جایی که داستان زندگی او آغاز شد.

کودکی در فرانکفورت؛ خانه‌ای پر از کتاب و آموزش

گوته در ۲۸ اوت ۱۷۴۹ در فرانکفورت به دنیا آمد؛ شهری آزاد در قلمرو امپراتوری مقدس روم که از مراکز مهم تجارت و فعالیت‌های فرهنگی آلمان بود. خانوادهٔ او از نظر اقتصادی در موقعیت مناسبی قرار داشت. پدرش، یوهان کاسپار گوته، حقوق‌دانی تحصیل‌کرده و مردی سخت‌گیر بود که برای آموزش فرزندانش برنامه‌ای دقیق داشت. مادرش، کاتارینا الیزابت، شخصیتی اجتماعی و علاقه‌مند به داستان‌گویی داشت و بعدها در خاطرات گوته جایگاه مهمی پیدا کرد.

گوته و خواهرش کورنلیا بخش عمدهٔ آموزش ابتدایی خود را در خانه و زیر نظر معلمان خصوصی گذراندند. او از کودکی زبان‌های گوناگون آموخت، با موسیقی و نقاشی آشنا شد و به مطالعهٔ ادبیات پرداخت. کتابخانهٔ بزرگ پدرش یکی از مهم‌ترین امکانات دوران کودکی او بود و دسترسی به آثار کلاسیک و نوشته‌های معاصر، علاقه‌اش به زبان و روایت را پرورش داد.

در سال ۱۷۵۵، هنگامی که گوته شش‌ساله بود، زمین‌لرزهٔ ویرانگر لیسبون بخش بزرگی از پایتخت پرتغال را نابود کرد. این حادثه بحث‌های گسترده‌ای دربارهٔ رنج انسان، عدالت الهی و نظم طبیعت در اروپا برانگیخت. گوته بعدها در زندگی‌نامهٔ خودنوشتش به تأثیر این واقعه بر پرسش‌های دینی دوران کودکی اشاره کرد. برای کودکی که در محیطی مذهبی پرورش یافته بود، دشوار بود بفهمد چرا جهانی که آفریدهٔ خداوند دانسته می‌شد، می‌توانست چنین رنج بزرگی ایجاد کند.

این پرسش‌ها در سال‌های بعد شکل‌های تازه‌ای پیدا کردند. گوته هرگز علاقه‌اش به مسائل دینی، فلسفی و طبیعت را کنار نگذاشت، اما به‌تدریج کوشید پاسخ‌های خود را از راه مطالعه، مشاهده و تجربه نیز جست‌وجو کند.

دانشجوی حقوقی که می‌خواست شاعر باشد

در سال ۱۷۶۵، گوته شانزده‌ساله برای تحصیل حقوق راهی دانشگاه لایپزیگ شد. این انتخاب بیش از آنکه نتیجهٔ علاقهٔ شخصی او باشد، با خواست پدرش ارتباط داشت. پدر آرزو می‌کرد پسرش مسیر حرفه‌ای موفقی در حقوق و امور اداری طی کند، اما گوته جوان بیشتر به ادبیات، هنر و زندگی اجتماعی علاقه نشان می‌داد.

اقامت در لایپزیگ او را با محافل ادبی و هنری آشنا کرد. در همین دوره نخستین شعرهای عاشقانه‌اش را سرود و شیفتگی به نقاشی را نیز جدی‌تر دنبال کرد. بااین‌حال، بیماری سختی در سال ۱۷۶۸ او را ناچار کرد تحصیل را نیمه‌تمام رها کند و به فرانکفورت بازگردد. دورهٔ نقاهت برایش طولانی بود و در این مدت به مطالعهٔ متون دینی، عرفانی و کیمیاگری نیز علاقه پیدا کرد.

گوته پس از بهبود، در سال ۱۷۷۰ تحصیل حقوق را در دانشگاه استراسبورگ ادامه داد. این شهر برای شکل‌گیری شخصیت ادبی او اهمیت ویژه‌ای داشت. در استراسبورگ با یوهان گوتفرید هردر آشنا شد؛ اندیشمندی که توجهش را به شعر عامیانه، آثار هومر، ادبیات ملت‌های مختلف و به‌ویژه شکسپیر جلب کرد.

آشنایی با هردر سبب شد گوته از برخی قراردادهای خشک ادبی روزگار خود فاصله بگیرد. او به ادبیاتی علاقه‌مند شد که احساسات نیرومند، طبیعت و تجربهٔ فردی را جدی می‌گرفت. این گرایش بعدها در جنبش ادبی «طوفان و طغیان» نمود پیدا کرد؛ جریانی که شور جوانی، آزادی خلاقیت و اعتراض به قواعد محدودکننده را در مرکز توجه قرار می‌داد.

رنج‌های ورتر جوان؛ کتابی که اروپا را تکان داد

در سال ۱۷۷۲، گوته پس از پایان تحصیلات حقوقی، مدتی در شهر وتسلار مشغول کارآموزی در دستگاه قضایی شد. در آنجا با شارلوت بوف آشنا شد و به او دل بست؛ زنی جوان که نامزد مرد دیگری به نام یوهان کریستیان کستنر بود. این علاقهٔ نافرجام یکی از تجربه‌هایی شد که گوته بعدها در آفرینش مشهورترین رمان دوران جوانی‌اش از آن بهره گرفت.

حادثهٔ دیگری نیز بر شکل‌گیری داستان تأثیر گذاشت. کارل ویلهلم یروزالم، آشنای گوته، در سال ۱۷۷۲ به زندگی خود پایان داد. گوته با استفاده از تجربهٔ عاشقانهٔ شخصی و خبر این مرگ، داستان جوانی حساس و خیال‌پرداز را نوشت که عشق نافرجامش به زنی نامزددار او را به بحرانی دردناک می‌کشاند.

رنج‌های ورتر جوان در سال ۱۷۷۴ منتشر شد و موفقیتی کم‌سابقه به دست آورد. گوته تنها بیست‌وپنج سال داشت، اما کتابش به‌سرعت در کشورهای مختلف اروپایی خوانده شد. خوانندگان با نامه‌های ورتر، احساسات شدید او و ناتوانی‌اش در سازگاری با محدودیت‌های جامعه ارتباط برقرار می‌کردند.

شهرت رمان به اندازه‌ای گسترش یافت که از پدیده‌ای فرهنگی با عنوان «تب ورتر» سخن گفته می‌شد. پوشش شخصیت اصلی، با کت آبی و جلیقهٔ زرد، در میان برخی جوانان محبوب شد. گزارش‌هایی نیز دربارهٔ تأثیر رمان بر خودکشی بعضی خوانندگان انتشار یافت، اما گستردگی واقعی این موارد روشن نیست و بسیاری از ادعاهای مشهور دربارهٔ آن پشتوانهٔ آماری قابل‌اعتماد ندارند.

موفقیت ورتر گوته را تقریباً یک‌شبه به نویسنده‌ای مشهور تبدیل کرد. بااین‌حال، خود او بعدها از اینکه مخاطبانش او را بیش از هر چیز با رنج‌ها و احساسات دوران جوانی می‌شناختند، چندان خشنود نبود. گوته در دهه‌های بعد مسیر فکری و ادبی متفاوتی پیمود، اما برای بسیاری از خوانندگان اروپایی همچنان نویسندهٔ ورتر باقی مانده بود.

وایمار؛ شاعری که وارد سیاست شد

در سال ۱۷۷۵، کارل آگوست، دوک جوان ساکس-وایمار-آیزناخ، گوته را به شهر وایمار دعوت کرد. گوته در بیست‌وشش‌سالگی به این شهر رفت، بی‌آنکه بداند بخش عمدهٔ زندگی باقی‌مانده‌اش را در همان‌جا خواهد گذراند.

او ابتدا در مقام همراه و مشاور دوک فعالیت می‌کرد، اما به‌تدریج مسئولیت‌های دولتی بیشتری پذیرفت. نظارت بر معادن، امور مالی، راه‌سازی و برخی فعالیت‌های اداری به او سپرده شد. شاعری که چند سال پیش از احساسات فردی و سرکشی جوانان نوشته بود، اکنون باید دربارهٔ هزینه‌های حکومت، استخراج منابع و مسائل روزمرهٔ یک سرزمین تصمیم می‌گرفت.

این مسئولیت‌ها از یک سو جایگاه اجتماعی و امنیت مالی گوته را تقویت کردند و از سوی دیگر زمان و انرژی فراوانی از او گرفتند. او در نامه‌ها و نوشته‌هایش گاهی از فشار کار اداری و کمبود فرصت برای ادبیات شکایت می‌کرد. در همین دوره رابطهٔ عاطفی و فکری نزدیکی نیز با شارلوت فون اشتاین، بانویی از دربار وایمار، پیدا کرد؛ رابطه‌ای که نامه‌های فراوانی از آن باقی مانده، اما دربارهٔ ماهیت دقیقش بحث‌های مختلفی وجود دارد.

گوته در سال ۱۷۸۲ به مقام اشرافی رسید و از آن پس عنوان «فون» به نام خانوادگی‌اش افزوده شد. بااین‌حال، رسیدن به جایگاهی بلند در حکومت نتوانست نارضایتی درونی او را کاملاً برطرف کند. شاعر احساس می‌کرد زندگی اداری به‌تدریج از آزادی و خلاقیتی که در جوانی تجربه کرده بود فاصله‌اش داده است.

سفر پنهانی به ایتالیا؛ تولدی دوباره

در سپتامبر ۱۷۸۶، گوته سی‌وهفت‌ساله تصمیمی غیرمنتظره گرفت. او بدون اعلام عمومی برنامه‌اش، وایمار را ترک کرد و راهی ایتالیا شد. این سفر نزدیک به دو سال طول کشید و بعدها یکی از مهم‌ترین تجربه‌های زندگی او شناخته شد.

گوته در ایتالیا به مطالعهٔ معماری، مجسمه‌سازی، نقاشی و میراث یونان و روم باستان پرداخت. در رم و ناپل با هنرمندان و پژوهشگران معاشرت کرد و در سفر به سیسیل، علاقهٔ خود به گیاه‌شناسی و طبیعت را نیز دنبال کرد. مشاهدهٔ آثار هنری کلاسیک سبب شد نگاهش به ادبیات تغییر کند و بیش از گذشته به تعادل، تناسب و پیوند میان زیبایی و نظم اهمیت بدهد.

او در این دوران روی آثاری مانند ایفیژنی در تائوریس و تورکواتو تاسو کار کرد و شکل تازه‌ای به اندیشهٔ هنری خود بخشید. سفر ایتالیا برای گوته فقط دورشدن از وظایف اداری نبود؛ فرصتی بود تا بار دیگر نسبت خود را با هنر و زندگی بازنگری کند.

پس از بازگشت به وایمار در سال ۱۷۸۸، رابطهٔ گوته با شارلوت فون اشتاین دگرگون شد و او با کریستیانه فولپیوس آشنا شد. کریستیانه از خانواده‌ای کم‌برخوردارتر بود و رابطهٔ آن‌ها در محافل اشرافی وایمار با مخالفت و نگاه انتقادی روبه‌رو شد. گوته و کریستیانه سال‌ها بدون ازدواج رسمی با یکدیگر زندگی کردند و در سال ۱۸۰۶، پس از نزدیک به هجده سال رابطه، ازدواج کردند. پسرشان آگوست تنها فرزند این رابطه بود که به بزرگسالی رسید.

گوته و شیلر؛ دوستی‌ای که ادبیات آلمان را دگرگون کرد

در سال ۱۷۹۴، رابطهٔ گوته با فریدریش شیلر، شاعر و نمایشنامه‌نویس آلمانی، وارد مرحله‌ای تازه شد. این دو پیش‌تر یکدیگر را می‌شناختند، اما از نظر شخصیت و شیوهٔ اندیشیدن تفاوت‌های قابل‌توجهی داشتند. شیلر به فلسفه، آزادی و آرمان‌های اخلاقی علاقهٔ فراوان داشت، درحالی‌که گوته بیشتر بر مشاهدهٔ طبیعت، تجربهٔ مستقیم و شکل‌گیری تدریجی پدیده‌ها تأکید می‌کرد.

این تفاوت‌ها به جای آنکه مانع همکاری شوند، زمینهٔ گفت‌وگویی پربار را فراهم کردند. شیلر گوته را تشویق می‌کرد آثار ناتمام خود را ادامه دهد و گوته نیز در پیشبرد فعالیت‌های ادبی و نمایشی شیلر نقش داشت. مکاتبات گستردهٔ آن‌ها از مهم‌ترین اسناد تاریخ ادبیات آلمان به شمار می‌روند.

یکی از نتایج این همکاری، شکل‌گیری دوره‌ای بود که بعدها به «کلاسیسیسم وایمار» شهرت یافت. در این دوره، گوته و شیلر کوشیدند میان احساس، عقل، آزادی هنری و الگوهای زیبایی‌شناسی کلاسیک پیوند برقرار کنند. گوته همچنین با تشویق شیلر، کار روی رمان سال‌های شاگردی ویلهلم مایستر را ادامه داد؛ اثری که بعدها از نمونه‌های مهم رمان تربیتی شناخته شد.

مرگ شیلر در سال ۱۸۰۵ برای گوته ضربه‌ای سنگین بود. او دوست و همکار فکری مهمی را از دست داده بود؛ کسی که بیش از یک دهه در شکل‌گیری آثار و اندیشه‌هایش نقشی اساسی داشت.

دیدار با ناپلئون؛ وقتی ادبیات و قدرت روبه‌رو شدند

گوته در طول زندگی خود شاهد انقلاب فرانسه، جنگ‌های ناپلئونی و دگرگونی نظم سیاسی اروپا بود. او برخلاف بسیاری از روشنفکران هم‌عصرش، نسبت به انقلاب‌های خشونت‌آمیز نگرشی محتاطانه داشت و از آشوب و پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیر آن‌ها نگران بود. بااین‌حال، شخصیت ناپلئون برایش جذابیت خاصی داشت و توانایی او در تغییر مسیر تاریخ را تحسین می‌کرد.

در دوم اکتبر ۱۸۰۸، هنگام برگزاری گردهمایی فرمانروایان اروپایی در ارفورت، گوته با ناپلئون دیدار کرد. امپراتور فرانسه که از آثار او آگاهی داشت، دربارهٔ رنج‌های ورتر جوان با نویسنده گفت‌وگو کرد. بر اساس گزارش خود گوته، ناپلئون رمان را با دقت خوانده بود و حتی دربارهٔ برخی جنبه‌های داستان اظهار نظر کرد. برای نویسنده‌ای که بیش از سی سال از انتشار کتابش می‌گذشت، دیدن چنین خواننده‌ای در رأس قدرتمندترین حکومت اروپا تجربه‌ای کم‌نظیر بود.

روایت‌های متأخر جمله‌های تحسین‌آمیزی را نیز به ناپلئون نسبت داده‌اند، اما صورت دقیق بعضی از آن‌ها در منابع اختلاف دارد. اصل ملاقات، موضوع گفت‌وگو و اعطای نشان لژیون دونور به گوته مستند است. این دیدار بعدها به یکی از مشهورترین برخوردهای تاریخ ادبیات و سیاست اروپا تبدیل شد.

دانشمندی که با نیوتن اختلاف داشت

یکی از جنبه‌های کمترشناخته‌شدهٔ زندگی گوته، فعالیت گستردهٔ او در علوم طبیعی است. او سال‌ها به گیاه‌شناسی، کالبدشناسی، زمین‌شناسی و بررسی رنگ‌ها پرداخت و خود این پژوهش‌ها را بخش مهمی از دستاوردهای زندگی‌اش می‌دانست.

گوته به‌ویژه به تغییر شکل گیاهان علاقه‌مند بود و در سال ۱۷۹۰ کتابی دربارهٔ دگردیسی گیاهان منتشر کرد. او می‌کوشید در پس شکل‌های متنوع برگ‌ها، گل‌ها و بخش‌های دیگر گیاه، الگوهای مشترکی پیدا کند. این علاقه با نگاه کلی او به طبیعت هماهنگ بود؛ نگاهی که موجودات زنده را پدیده‌هایی در حال رشد و دگرگونی می‌دید.

جنجالی‌ترین کار علمی‌اش کتاب نظریهٔ رنگ‌ها بود که در سال ۱۸۱۰ منتشر شد. گوته در این اثر با برخی جنبه‌های نظریهٔ رنگ نیوتن مخالفت کرد و توجه ویژه‌ای به چگونگی تجربهٔ رنگ توسط چشم انسان نشان داد. بااین‌حال، نظریهٔ او نتوانست جایگزین فیزیک نور نیوتنی شود و بسیاری از توضیحات علمی‌اش با دانش امروز سازگار نیستند.

اهمیت تاریخی پژوهش‌های گوته بیشتر در شیوهٔ مشاهده، علاقه به پیوند طبیعت و ادراک انسان و تأثیر آن‌ها بر اندیشه‌های هنری و فلسفی بعدی است. او نمونه‌ای از اندیشمندان دوره‌ای بود که هنوز مرزهای فعالیت علمی، فلسفی و ادبی به اندازهٔ امروز از یکدیگر جدا نشده بودند.

گوته و حافظ؛ آشنایی دو شاعر از دو جهان

در سال ۱۸۱۴، هنگامی که گوته شصت‌وچهار سال داشت، ترجمهٔ آلمانی دیوان حافظ به دستش رسید. این ترجمه را یوزف فون هامر-پورگشتال، شرق‌شناس اتریشی، تهیه کرده بود. گوته پیش از آن نیز با بخشی از ادبیات و اندیشهٔ مشرق‌زمین آشنایی داشت، اما مطالعهٔ شعر حافظ تجربه‌ای متفاوت برایش رقم زد.

آنچه گوته را مجذوب حافظ کرد، تنها مضمون‌های عاشقانهٔ غزل‌ها نبود. او در شعر حافظ ترکیبی از شور زندگی، طنز، رندی، تأمل دینی و آزادی شاعرانه می‌یافت که با برخی از دغدغه‌های خودش هم‌خوانی داشت. گوته احساس می‌کرد با شاعری روبه‌رو شده که با وجود فاصلهٔ تاریخی و فرهنگی بسیار، می‌تواند با او وارد گفت‌وگویی ادبی شود.

این آشنایی به مطالعه‌ای گذرا محدود نماند. گوته به تاریخ و فرهنگ ایران، سنت‌های شعر فارسی و مباحث مربوط به ادیان شرقی توجه بیشتری نشان داد. او حتی تمرین‌هایی برای نوشتن خط عربی انجام داد که نمونه‌هایی از آن‌ها در مجموعه‌های تاریخی وایمار نگهداری می‌شوند. این علاقه سرانجام به سرودن مجموعه‌ای از شعرها انجامید که با الهام از حافظ و دیگر عناصر فرهنگ شرقی شکل گرفتند.

دیوان غربی–شرقی در سال ۱۸۱۹ منتشر شد. گوته در این مجموعه کوشید میان سنت شعر آلمانی و جهان ادبی فارسی پیوند برقرار کند. اثر او ترجمهٔ دیوان حافظ نبود؛ مجموعه‌ای مستقل بود که در آن شاعر آلمانی با استفاده از مضمون‌ها، قالب‌ها و شخصیت‌های آشنا در ادبیات شرقی، به مسائل تازه‌ای دربارهٔ عشق، دین، شعر و رابطهٔ فرهنگ‌ها می‌پرداخت.

در شکل‌گیری این کتاب، زنی به نام ماریانه فون ویلمر نیز نقش مهمی داشت. گوته در سال‌های ۱۸۱۴ و ۱۸۱۵ با او آشنا شد و گفت‌وگوهای عاطفی و شاعرانهٔ آن‌ها بر بخش‌هایی از دیوان، به‌ویژه «کتاب زلیخا»، تأثیر گذاشت. اهمیت ماریانه تنها در الهام‌بخشی نبود؛ برخی از شعرهای این بخش را خود او سروده بود که در مجموعهٔ گوته جای گرفتند.

برای خوانندهٔ فارسی‌زبان، رابطهٔ گوته و حافظ از جذاب‌ترین فصل‌های تاریخ ادبیات تطبیقی است. گوته هرگز حافظ را ملاقات نکرد و زبان فارسی را چنان نمی‌دانست که دیوانش را مستقل از ترجمه بخواند، اما همین آشناییِ واسطه‌مند توانست یکی از مهم‌ترین آثار دوران پیری او را پدید آورد.

فاوست؛ اثری که یک عمر ادامه یافت

اگر رنج‌های ورتر جوان نام گوته را در جوانی مشهور کرد، فاوست به مهم‌ترین پروژهٔ ادبی زندگی بلند او تبدیل شد. گوته نخستین طرح‌ها و صحنه‌های این اثر را در دوران جوانی نوشت، اما تا واپسین سال‌های عمر همچنان به تکمیل و گسترش آن مشغول بود.

داستان فاوست ریشه در افسانه‌ای آلمانی دربارهٔ دانشمندی دارد که برای دستیابی به توانایی و تجربه‌ای فراتر از حدود انسانی، با نیروهای شیطانی وارد معامله می‌شود. گوته این روایت را به اثری پیچیده دربارهٔ دانش، میل، عشق، قدرت و محدودیت‌های انسان تبدیل کرد.

بخش نخست فاوست در سال ۱۸۰۸ منتشر شد. در این بخش، شخصیت اصلی با وجود دانش فراوان از زندگی خود رضایت ندارد و می‌خواهد تجربه‌ای فراتر از دانسته‌هایش به دست آورد. رابطهٔ او با مفیستوفلس و سرگذشت غم‌انگیز گرتشن، داستان را به یکی از مهم‌ترین تراژدی‌های ادبیات آلمانی تبدیل می‌کند.

بخش دوم فاوست دامنه‌ای گسترده‌تر دارد و به موضوعاتی مانند سیاست، اقتصاد، اسطوره و کوشش انسان برای دگرگون‌کردن جهان می‌پردازد. گوته این بخش را در سال ۱۸۳۱، اندکی پیش از مرگ، به پایان رساند و اثر در سال ۱۸۳۲، پس از درگذشتش، منتشر شد.

فاوست را می‌توان حاصل چندین مرحله از زندگی فکری گوته دانست. جوانیِ پرشور، تجربه‌های سیاسی، علاقه به علوم طبیعی و تأمل‌های سال‌های پیری او همگی به شکل‌های مختلف در این اثر بازتاب یافته‌اند.

سال‌های پایانی؛ از دست دادن نزدیکان و آخرین عشق

گوته در واپسین دهه‌های زندگی شاهد مرگ بسیاری از نزدیکانش بود. همسرش کریستیانه در سال ۱۸۱۶ درگذشت و دوستان و همکاران قدیمی‌اش نیز یکی پس از دیگری از دنیا رفتند. بااین‌حال، او همچنان به نوشتن، مطالعه، مکاتبه و گفت‌وگو با نویسندگان جوان ادامه می‌داد.

در سال ۱۸۲۳، گوته در هفتادوچهارسالگی به اولریکه فون لوتسو، دختری بسیار جوان‌تر از خود، دل بست. این علاقه به ازدواج نینجامید، اما به سرودن منظومهٔ معروف مرثیهٔ مارین‌باد انجامید؛ شعری که از درد عشق نافرجام و تنهایی در دوران پیری سخن می‌گوید. سرگذشت این رابطه نشان می‌دهد که احساساتی که گوته در جوانی در ورتر روایت کرده بود، در سال‌های پایانی زندگی‌اش نیز به شکلی متفاوت حضور داشتند.

در سال ۱۸۳۰، آگوست، تنها پسر بازماندهٔ گوته، هنگام سفر به رم درگذشت. این حادثه برای شاعر سالخورده بسیار دردناک بود، اما او همچنان روی بخش دوم فاوست کار می‌کرد. سرانجام در سال ۱۸۳۱، پس از دهه‌ها نوشتن و بازنویسی، نسخهٔ نهایی این اثر بزرگ را آماده کرد.

گوته در ۲۲ مارس ۱۸۳۲ در وایمار، در هشتادودوسالگی، درگذشت. جملهٔ مشهور «نور بیشتر!» را اغلب به‌عنوان آخرین سخن او نقل می‌کنند، اما دربارهٔ عبارت دقیق و منظورش اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی گزارش‌ها آن را درخواستی ساده برای بازکردن پنجره یا ورود روشنایی بیشتر به اتاق دانسته‌اند و تفسیر نمادین آن به‌عنوان آخرین پیام فلسفی شاعر، پشتوانهٔ قطعی ندارد.

او در آرامگاه شاهزادگان وایمار، در کنار شیلر، به خاک سپرده شد؛ دو شاعری که دوستی و همکاری‌شان یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ ادبیات آلمان را شکل داده بود.

میراث گوته؛ شاعری فراتر از مرزهای آلمان

گوته در طول بیش از هشت دهه زندگی، مسیرهایی را پیمود که به‌ندرت در کارنامهٔ یک نویسنده جمع می‌شوند. او با رنج‌های ورتر جوان به چهره‌ای برجسته در ادبیات اروپا تبدیل شد، با فعالیت‌های سیاسی و اداری تجربه‌ای مستقیم از حکومت به دست آورد، در علوم طبیعی پژوهش کرد و با آثاری مانند فاوست و دیوان غربی–شرقی تا واپسین سال‌های عمر به گسترش جهان ادبی خود ادامه داد.

اهمیت او تنها در شمار و شهرت آثارش نیست. گوته از نویسندگانی بود که ادبیات را محدود به سنت ملی خود نمی‌دید. علاقه‌اش به آثار شکسپیر، ادبیات کلاسیک یونان و روم و شعر حافظ، بخشی از نگرشی گسترده‌تر بود که بعدها در مفهوم «ادبیات جهانی» بیان کرد؛ اندیشه‌ای که بر گفت‌وگو و تأثیر متقابل فرهنگ‌ها تأکید داشت.

برای مخاطب ایرانی، گوته جایگاهی ویژه دارد. او در زمانی که بخش بزرگی از اروپا شناخت محدودی از شعر فارسی داشت، با مطالعهٔ حافظ کوشید میان دو سنت ادبی پلی برقرار کند. حاصل این کوشش اثری شد که هنوز از نمونه‌های مهم ارتباط ادبی شرق و غرب به شمار می‌رود.

زندگی گوته روایت انسانی است که در هیچ‌یک از موفقیت‌هایش متوقف نشد. او پس از شهرت ورتر می‌توانست به همان جایگاه بسنده کند، اما به سیاست، هنر کلاسیک، علوم طبیعی و فرهنگ‌های دیگر روی آورد. حتی در پیری، هنگامی که بسیاری از آثار مهمش نوشته شده بودند، خواندن شعرهای حافظ برایش آغاز تجربه‌ای تازه شد.

شاید همین ویژگی، گوته را از بسیاری از نویسندگان هم‌عصرش متمایز می‌کند: او در طول زندگی بلند خود بارها تغییر کرد، آموخت و نگاهش را به جهان گسترش داد. از جوانی که رنج عشق نافرجام را می‌نوشت تا پیرمردی که با حافظ وارد گفت‌وگویی شاعرانه شده بود، یک علاقه در تمام زندگی‌اش دوام آورد؛ میل به شناخت انسان و جهانی که در آن زندگی می‌کند.

بیشتر در قفسه

مرتبط با این نوشته

ادامه خواندن

مطالب مرتبط

ویکتور هوگو؛ از تبعید ناپلئون سوم تا آفرینش بینوایان
چهره‌های ادبیات
۱۴۰۵/۸/۳•۸ دقیقه مطالعه

ویکتور هوگو؛ از تبعید ناپلئون سوم تا آفرینش بینوایان

ویکتور هوگو، نویسندهٔ بزرگ فرانسوی و خالق «بینوایان»، زندگی پرفرازونشیبی را از شهرت ادبی و اندوه مرگ دخترش تا مبارزه با ناپلئون سوم و نوزده سال تبعید پشت سر گذاشت. در این مقاله با زندگی، اندیشه‌ها و میراث ماندگار او آشنا می‌شویم.

ویرجینیا وولف؛ زنی که صدای ذهن انسان را به ادبیات آورد
چهره‌های ادبیات
۱۴۰۵/۷/۲۶•۱۱ دقیقه مطالعه

ویرجینیا وولف؛ زنی که صدای ذهن انسان را به ادبیات آورد

ویرجینیا وولف، نویسندهٔ بزرگ انگلیسی و از پیشگامان ادبیات مدرنیستی، با آثاری چون «خانم دالووی» و «به سوی فانوس دریایی» شیوهٔ روایت ذهن و گذر زمان را دگرگون کرد. در این مقاله با زندگی او، گروه بلومزبری، تأسیس انتشارات هوگارث، اندیشه‌هایش دربارهٔ آزادی زنان و میراث ادبی‌اش آشنا می‌شویم.

گابریل گارسیا مارکز؛ مردی که ماکوندو را به جهان هدیه داد
چهره‌های ادبیات
۱۴۰۵/۷/۲۶•۱۰ دقیقه مطالعه

گابریل گارسیا مارکز؛ مردی که ماکوندو را به جهان هدیه داد

گابریل گارسیا مارکز، نویسندهٔ بزرگ کلمبیایی و خالق «صد سال تنهایی»، از خانه‌ای پر از داستان در آراکاتاکا به شهرت جهانی رسید. در این مقاله با زندگی او، سال‌های روزنامه‌نگاری، آفرینش شهر خیالی ماکوندو، دشواری‌های نگارش شاهکارش و دریافت جایزهٔ نوبل ادبیات آشنا می‌شویم.