آشنایی با تاریخ ایران

کتاب «آشنایی با تاریخ ایران» به قلم استاد پرویز ناتل خانلری، اثری مصور و خواندنی است که با زبانی ساده و روایتی شیرین، سرگذشت پرفراز و نشیب این سرزمین را از سپیده دم حیات بشر تا دوران معاصر به تصویر می کشد. این کتاب تصویری جذاب از تکامل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیاکان ما ارائه دهد. بخش آغازین این کتاب نوستالژیک به دوران پیش از تاریخ و نخستین تمدن ها می پردازد، نویسنده داستان زندگی انسان را در فلات ایران از غارنشینی تا شکل گیری دولت های متمدن با دقتی داستان گونه بازنویسی و تحلیل کرده است. در این روایت، روزگاری هزاران ساله به تصویر کشیده می شود که در آن هیچ نشانی از شهر و آبادی نبود و انسان ها در دامنه کوه ها و جنگل های انبوه اطراف دریاچه بزرگ مرکزی ایران که امروزه نمکزار لوت است، سرگردان بودند. این انسان های غارنشین که شب ها از بیم سرما و طوفان به پناهگاه های سنگی می رفتند، با شکار جانوران و گردآوری ریشه ها و میوه های خودرو شکم خود را سیر می کردند و با کشف آتش، گام بزرگی در مسیر پیشرفت برداشتند. خانلری در ادامه نشان می دهد که پس از گذشت هزاره ها، انسان ها از غارها بیرون آمده و وارد مرحله کشاورزی شدند. در این گذار تاریخی، زنان نقش محوری و حیاتی داشتند؛ آن ها که برای نگهداری از آتش در غار می ماندند، با دقت در رویش دانه هایی که بر زمین می ریخت، کشاورزی را ابداع کردند و با ساختن ظروف گلی اولیه، تحولی شگرف در زندگی روزمره پدید آوردند. به همین دلیل، در این دوران زن به عنوان فرمانروای خانواده، جایگاه و شأن بسیار بالایی یافت. با تغییرات آب وهوایی و فرو نشستن آب دریاچه مرکزی، زمین های حاصلخیزی در دشت ها پدیدار شد که غارنشینان را از کوهستان به سمت خود کشاند. انسان ها با ورود به دشت، ابتدا پناهگاه هایی از شاخ و برگ ساختند و سپس دیوارهایی گلی بنا کردند که از تجمع آن ها، نخستین روستاها شکل گرفت. تپه سیلک کاشان یکی از کهن ترین نمونه های این دهکده هاست که نشان می دهد انسان ها در آن زمان توانسته بودند حیوانات را اهلی کنند و با استفاده از تنورها، ظروف سفالی بادوام تری بسازند. اوج این پیشرفت، کشف کوره و ذوب فلزاتی چون مس، مفرغ و در نهایت آهن بود که ابزارهای سنگی را برای همیشه به حاشیه راند. با وجود تمام این دستاوردها شگرف، به دلیل فقدان خط، این دوران طولانی در پرده ای از ابهام باقی ماند و پیش از تاریخ نام گرفت. با آغاز رونق کشاورزی و افزایش جمعیت، گروه هایی از فلات ایران در جست وجوی زمین های بهتر به سمت جلگه های حاصلخیز دجله و فرات مهاجرت کردند که این امر زمینه ساز شکل گیری تمدن های بزرگی در حدود شش هزار سال پیش شد. قوم سومر با اختراع خط میخی، وضع قوانین و تأسیس مدارس، نخستین برگ های تاریخ مکتوب را رقم زدند و پس از آن ها اکدیان با تکیه بر قدرت نظامی پادشاهانی چون سارگن، قلمرو پهناوری را پایه گذاشتند. در همین دوران، در خوزستان و دامنه های کوه های بختیاری، تمدن کهن عیلام یا انشان با پایتختی شوش پا به عرصه وجود گذاشت. این دولت قدرتمند که همواره در رقابت و جنگ با همسایگان بین النهرینی خود بود، در نهایت توانست با شکست دادن سومریان و اکدیان، هویت مستقل و اثرگذاری در تاریخ باستان از خود به جای بگذارد. این روایت پیوسته، خواننده را با گام های لرزان اما پیوسته اجدادمان در مسیر تمدن سازی همراه می کند.