آشوب

«آشوب؛ مطالعه ای در زندگی و شخصیت دکتر محمد مصدق» نوشته ی احمد بنی جمالی به روان شناسی و شخصیت شناسی دکتر محمد مصدق می پردازد. زندگی، شخصیت و اندیشه های دکتر محمد مصدق به عنوان یکی از مهم ترین چهره های تاریخ معاصر ایران، به رغم این که سالیان درازی از نهضت ملی شدن نفت می گذرد، همچنان مورد بحث است، اما فشردگی رخدادهای سیاسی دوران نهضت ملی و نخست وزیری دکتر مصدق و اهمیت این دوره ی تاریخی هرگز اجازه نداده که زندگی شخصی و سیاسی طولانی او پیش از اردیبهشت ۱۳۳۰ مورد توجه قرار گیرد. این کتاب، متن اصلاح شده ی رساله ی دکتری احمد بنی جمال است. او کوشیده با رویکردی روانشناختی و شخصیت شناسانه مصدق را مورد تحلیل قرار دهد. البته مباحث روان شناختی در فصل های اول کتاب جلوه ی بیشتری دارد. به کارگیری یافته های روانشناختی می تواند زوایای پنهان و ناشناخته ی مردان سیاسی را آشکار می کند، زیرا در بسیاری مواقع سیاستمداران هویت خویش را در پس شعارها مخفی می کنند. با کمک روان شناسی، رجال سیاسی از هاله ی اسطوره ای خارج و وجوه نادیدنی آن ها نمایان می شود. نویسنده د ر دیباچه ی کتاب می نویسد: «بیرون کشیدن مصدق از هاله ای اسطوره ای امکان مطالعه و شناخت شخصیت وی را فراهم می آورد. » «آشوب» زندگی مصدق را در گستره ای هفتاد ساله بررسی می کند. نویسنده در آغاز به وضعیت خانوادگی و ازدواج والدین مصدق می پردازد و شرایط خانوادگی و مسائلی چون تعدد زوجات و تقسیم ارث را در شکل گیری شخصیت و ایده های بعدی او موثر می داند، به گونه ای که نقد تعدد زوجات و اعتبار بخشیدن به تک همسری نه از باب تمایلات معطوف به جنبش های حقوق زنان، بلکه ناشی از تجربیات زندگی شخصی او می داند. نویسنده در بخش های بعدی از نسبت تاریخ با تحول اندیشه اصلاحی در ایران سخن می گوید و افکار میرزا هدایت [پدر مصدق] را نسبت به اندیشه ورزی مدرن می سنجد و معتقد است اندیشه ی اصلاحی افرادی چون میرزا هدایت بیشتر از منظر دغدغه های جهانداری سنتی است تا اندیشه ورزی مدرن. این نکته در مورد مصدق هم تا حدودی صدق می کند. وجه دیگر شخصیت مصدق که در کتاب نمود ویژه ای دارد نگاه و کنش او درباره ی نیروی های خارجی است. نویسنده در فصل چهارم به این موضوع می پردازد و معتقد است که مصدق با تجربیات شخصی و خانوادگی از همان اوان جوانی که بکارگیری مستشاران خارجی مطرح شد، حساسیتش نسبت به نیروهای خارجی برانگیخته شد. او وقتی با وضعیت حقوقی کشورهای همسایه و الغای کاپیتولاسیون در ترکیه آشنا شد، پاسخی برای ندای درونی و یا ضمیر ناخوداگاه خود یافت و او را به سمت مبارزه با مستشاران خارجی و بدبینی نسبت به هرگونه همکاری با کشورهای خارجی سوق داد. آشوب» از منظری تازه به شخصیت دکتر محمد مصدق می پردازد، کتابی خواندنی برای علاقمندان به تاریخ ایران و این شخصیت برجسته و موثر در تاریخ معاصر.