ایستا و پویا

کتاب «سنت یا تجدد (ثابت یا متحول): پژوهشی در نوآوری و سنت عرب» که با عنوان «ایستا و پویا» نیز به فارسی برگردانده شده است، در اصل رساله ی دکتری أدونیس، شاعر سوری با نام اصلی علی احمد اسبر است. «أدونیس» در واقع برگفته از افسانه فنیقی ادونیس است. او بعدها مجله ی تأثیرگذار «شعر» را با یوسف الخال بنیان نهاد و سال ها بعد مجله ی «مواقف» را منتشر کرد. أدونیس همچنین استاد مهمان دانشگاه ها و مراکز پژوهشی فرانسه، سوئیس، آمریکا و آلمان هم بوده است. اثر پیش روی شما، همانگونه که از نامش برمی آید، حول دوگانه ی ثابت و متحول می چرخد. ثابت و ایستا اشاره به آن چیزی دارد که در تاریخ فکری و ادبی عرب به صورت پایدار مانده و بازتولید شده است. در برابر، متحول اشاره به جریان های خلاقانه، هنجارشکن در فرهنگ عربی اسلامی اشاره دارد که هرچند وجود داشتند اما همواره سرکوب شده یا به حاشیه رانده شده اند و در ساخت قالب فرهنگی عربی اسلامی جایی نیافته اند. در همین راستا، أدونیس استدلال می کند مسلمانان نخستین از ابتدا دین را نه فقط زیربنای نگاه به غیب، بلکه معیار سازمان دهی زندگی انسانی، زبان، شعر و اندیشه هم قرار دادند؛ همین پیوند ارگانیک است که به باور او، جریان «ثابت» را در طول تاریخ بر جریان «متحول» غالب کرده است. نویسنده این مطلب را مفصلا در کتاب از جهات مختلف بررسی می کند. وی ابتدا به ابعاد سیاسی، فکری، فقهی و شعری پرداخته و در هرکدام وجوه ابتداع (خلاقیت، تحول) و اتباع (پیروی، تقلید) را توضیح می دهد. او در ادامه به کشمکش میان عقل و دین رفته و انقلاب معرفتی ای که جریان تصوف در سطوح و ابعاد مختلف فرهنگ عربی ایجاد کرده است را مورد بررسی قرار می دهد. مسائل مدرنیته در اندیشه عربی بحث بعدی کتاب است. بخش های پایانی کتاب نیز می کوشند به این پرسش ها پاسخ دهند که «مدرنیته در شعر چیست؟»، «چه مسائلی در زبان، شعر، دین و فرهنگ برانگیخته می شود؟»، «آیا زیبایی شعر، زیبایی ثبات است یا زیبایی تغییر؟». این مباحث نظری غالبا با بررسی های تاریخی ترکیب شده اند.