تاریخ کودکی در ایران

«تاریخ کودکی در ایران (از آغاز عصر ناصری تا پایان دوره رضا شاه)» پژوهشی در پهنه تاریخ اجتماعی به قلم زهرا حاتمی است که نگاه تاریخ نگاری ایرانی را از سرگذشت شاهان، نبردهای سیاسی و ساختارهای کلان قدرت به سوی یکی از نادیده گرفته شده ترین گروه های انسانی یعنی کودکان معطوف می سازد. نویسنده با بهره گیری از رویکردهای تاریخ نویسی نوین که فهم تجربه زیسته توده ها را در کانون توجه قرار می دهد، روند گذار جامعه ایران را از میانه عصر قاجار تا پایان سلطنت پهلوی اول معرفی می کند؛ دورانی پرتلاطم که در آن، مفهوم کودک از مرحله ای صرفا زیستی، منفعل و کوتاه مدت به هویتی مستقل، اجتماعی و نیازمند مراقبت ویژه بازتعریف شد. حاتمی، این دگرگونی گفتمانی را در پیوند با ورود مدرنیته، سیاست های دولت سازی و عرفی سازی بررسی می نماید. او نشان می دهد که چگونه نگاه سنتی به کودک که او را غالبا انسانی کوچک روان و بی تمایز از بزرگسالان تلقی می کرد در مواجهه با اندیشه تجدد رنگ باخت و به امری اجتماعی بدل گردید. در عرصه پرورش، نویسنده گسست از رساله های کهن تدبیر منزل را ترسیم می کند؛ رویکردی نو که آغاز تربیت را تا دوران جنینی بسط داد، جایگاه مادری را در کنار پدر هم تراز ساخت و با پدیداری نهادهایی نوین چون شیرخوارگاه ها و پرورشگاه های بلدیه و جمعیت شیر و خورشید سرخ، وظیفه مراقبت را از چارچوب خانواده سنتی به عرصه ای عمومی و نهادی پیوند زد. کتاب در بررسی نظام آموزش، زوایای پنهان مکتب خانه های قاجار را بازمی سازد؛ فضایی سرشار از تهدید، ترکه آلبالو، فلک و حبس در سردابه ها که در نگاه مصلحان عصر مشروطه، نشانه ای از انحطاط تربیتی قلمداد شد و جای خود را به مدارس نوین، کتاب های درسی متناسب با درک کودک و پیدایش کودکستان ها سپرد. در قلمرو بهداشت و سلامت نیز مولف نشان می دهد که چگونه پیشگیری علمی، قوانین مجلس شورای ملی و تأسیس بنگاه حمایت مادران و نوزادان، گام به گام باورهای خرافی پیشین که ناخوشی را حاصل چشم زخم می دانست و سیسمونی نوزاد را با طلسم هایی چون کجی آبی، مازو و دعای ام الصبیان می انباشت به حاشیه راند. حاتمی در ادامه، به تحول مفهوم کار کودک از اموری چون غلام بچگی در دربار قجر و شاگردی های فرساینده در بازار به سوی شکل گیری حقوق مدنی کودکان می پردازد و دگرگونی نگاه به بازی را پی می گیرد؛ فعالیتی که پیش تر تنها ابزاری برای رهایی خانواده از مزاحمت طفل شمرده می شد، اما در روزگار نو به نیازی اساسی برای شکوفایی روان و شخصیت بدل گشت، هرچند شکاف طبقاتی میان کودکان فرادست و فرودست تجربه این دگرگونی را ناهمگون می ساخت. این اثر اثبات می کند که تجدد ایرانی در ریشه ای ترین سطح خود، با دگرگونی در کالبد، سلامت و روان کودکان آغاز شد؛ پژوهشی ممتاز که اسناد تاریخی را به روایتی زنده و بیدارکننده از تکوین هویت نسل های امروز بدل می سازد.