تعریف ها و مفهوم فرهنگ

کتاب «تعریف ها و مفهوم فرهنگ» اثری پژوهشی و تحلیلی از داریوش آشوری است که به واکاوی یکی از بنیادی ترین مفاهیم علوم انسانی، یعنی «فرهنگ»، می پردازد. آشوری که در آثارش همواره دغدغه ی زبان، اندیشه و بحران فرهنگی ایران معاصر را داشته، در این کتاب تلاش می کند با نگاهی علمی و فلسفی، هم به ریشه های زبانی و تاریخی واژه ی «فرهنگ» بپردازد و هم جایگاه و معنای آن را در علوم اجتماعی و انسان شناسی روشن سازد. او در مقدمه توضیح می دهد که از سال های جوانی، پرسش از «فرهنگ ما» و بحران آن، ذهنش را به خود مشغول کرده است؛ بحرانی که به باور او با گذر زمان ژرف تر و پیچیده تر شده و امروز به پرسشی اساسی بدل گشته: ما که هستیم، فرهنگ ما چیست، و چگونه باید بیندیشیم و زندگی کنیم. آشوری تأکید می کند که این پرسش ها در بنیاد، به پرسش از ماهیت فرهنگ باز می گردند، اما در فضای فکری ایران کمتر با رویکرد علمی و فلسفی طرح شده اند و حتی زبان فارسی نیز هنوز آمادگی کامل برای گفت وگو درباره ی آن را ندارد. بخش نخست کتاب به بررسی ریشه شناسی واژه ی «فرهنگ» در زبان فارسی اختصاص دارد. آشوری نشان می دهد که این واژه از کهن ترین واژگان فارسی است و در متون پهلوی و فارسی دری به معنای ادب، هنر، علم و مجموعه ی شایستگی های اخلاقی و هنری به کار می رفته است. او یادآور می شود که «فرهنگستان» در متون پهلوی به معنای آموزشگاه بوده و در فرهنگ های عربی به فارسی، «ادب» معادل «فرهنگ» ترجمه شده است. در ادامه، نویسنده به تحول معنایی این واژه در دوره های مختلف تاریخی می پردازد. او توضیح می دهد که در چند سده ی اخیر، واژه ی فرهنگ در معنای اصیل خود کم کم به حاشیه رفت و بیشتر به عنوان نام کتاب های لغت فارسی در هند به کار می رفت، تا این که با تأسیس «فرهنگستان ایران» در سال ۱۳۱۴ و تغییر نام «وزارت معارف» به «وزارت فرهنگ»، دوباره به زبان روزمره و ادبیات رسمی بازگشت. بخش دوم کتاب به مفهوم فرهنگ در علوم اجتماعی و به ویژه انسان شناسی اختصاص دارد. آشوری با معرفی تعاریف گوناگون فرهنگ در مکاتب مختلف انسان شناسی، از تعریف کلاسیک ادوارد تایلور گرفته تا رویکردهای معاصر، نشان می دهد که فرهنگ مفهومی چندلایه و پیچیده است که شامل باورها، ارزش ها، هنجارها، زبان، هنر، دانش، فناوری و شیوه های زندگی یک جامعه می شود.