جهان اسطوره شناسی 5

«جهان اسطوره شناسی ۵: اسطوره و حماسه در اندیشه ژرژ دومزیل» با ترجمهٔ جلال ستاری، بیش از آنکه ترجمهٔ یکی از کتاب های اصلی دومزیل باشد، مدخلی برای شناخت پروژهٔ فکری اوست. این تمایز مهم است. جلد پنجم مجموعهٔ «جهان اسطوره شناسی» از خلال مقاله ها، گفت وگوها و ارزیابی های پژوهشگران مختلف نشان می دهد ژرژ دومزیل چگونه اسطوره شناسی تطبیقی هندواروپایی را دگرگون کرد، با چه روشی میان سنت های دور از هم پیوند برقرار کرد و چرا نظریهٔ مشهور «سه کارکرد» او هم نفوذ فراوان یافت و هم محل مناقشه باقی ماند. خود دومزیل نیز در کتاب حضور دارد، اما موضوع اصلی مجموعه، بیش از شخص او، شیوهٔ اندیشیدن او دربارهٔ اسطوره و حماسه است. کشف اصلی دومزیل بر یک شباهت ساده میان داستان های ملل مختلف بنا نشده بود. او گمان می کرد در بسیاری از سنت های هندواروپایی می توان الگویی سه گانه را تشخیص داد: نخست، کارکرد فرمانروایی و اقتدار دینی حقوقی؛ دوم، نیروی جنگاوری؛ و سوم، تولید، باروری، ثروت و استمرار زندگی. این الگو در صورت های گوناگون میان خدایان، قهرمانان، آیین ها و روایت های حماسی ظاهر می شود. نکتهٔ تعیین کننده این است که دومزیل در صورت پخته تر نظریه اش این سه گانگی را الزاما گزارش مستقیم ساختار طبقاتی یک جامعهٔ باستانی نمی دانست؛ بیشتر با نوعی «ایدئولوژی سه کارکردی» سروکار داشت، یعنی الگویی برای دسته بندی و فهم جهان که آثارش را می شد در اسطوره و روایت جست. همین نگاه بود که مطالعهٔ حماسه را برای او از خواندن داستان های پهلوانی فراتر برد. اگر روایتی در هند، ایران، روم یا جهان ژرمنی ساختاری مشابه با روایتی در فرهنگی دیگر دارد، آیا این شباهت تصادفی است؟ حاصل تماس تاریخی است؟ یا بقای ساختاری بسیار کهن تر که پیش از جدایی مردمان هندواروپایی وجود داشته است؟ دومزیل برای پاسخ به چنین پرسش هایی زبان شناسی تطبیقی، تاریخ ادیان، اسطوره، آیین و حماسه را در کنار هم قرار می دهد. قدرت روش او نیز از همین وسعت تطبیقی می آید؛ هیچ شخصیت یا داستانی را به تنهایی تفسیر نمی کند، بلکه معنا را در شبکه ای از همانندی ها و تفاوت ها می جوید. مقاله های گردآمده در این جلد وجوه متفاوت همین برنامه را باز می کنند. نوشته هایی دربارهٔ زندگی و مسیر علمی دومزیل در کنار گفت وگو با او قرار گرفته اند؛ کلود لوی استروس اهمیت کار او و مجموعهٔ سه جلدی «اسطوره و حماسه» را ارزیابی می کند و پژوهشگران دیگری روش تطبیقی، مطالعات هندواروپایی و نحوهٔ کاربرد الگوی سه کارکردی را بررسی می کنند. یکی از نوشته های خود دومزیل نیز به مسئلهٔ پزشکی و سه کارکرد مربوط است. بنابراین خواننده به جای دریافت یک شرح درسی یکپارچه، با چند منظر دربارهٔ یک پروژهٔ علمی روبه رو می شود. این چندصدایی برای شناخت دومزیل مناسب است، زیرا آثار او طی دهه ها بارها تغییر کردند و خود او بعضی از صورت بندی های اولیه اش را کنار گذاشت یا اصلاح کرد. اهمیت این بحث برای خوانندهٔ ایرانی بیشتر نیز می شود. ایران یکی از میدان های اصلی آزمایش نظریهٔ دومزیل بود. او مواد هند و ایرانی، ایزدان کهن، سنت زرتشتی و سپس روایت های اقوام ایرانی را با سایر فرهنگ های هندواروپایی مقایسه می کرد. از این منظر، پژوهش او ابزارهایی برای بازخوانی اسطوره و حماسهٔ ایرانی فراهم کرده است. با این حال، کاربرد نظریهٔ سه کارکردی دربارهٔ مواد ایرانی بدون مناقشه نبوده و شماری از ایران شناسان و هندشناسان آن را بیش از حد منظم، انعطاف پذیر یا مستعد تحمیل الگویی از پیش ساخته بر شواهد دانسته اند. این نقد را نباید حاشیه ای بر کار دومزیل تصور کرد. مشکل هر نظریهٔ تطبیقی قدرتمند همین است: هرچه توانایی آن برای یافتن شباهت بیشتر باشد، خطر آن نیز بیشتر می شود که تفاوت ها را به نفع الگوی خود کنار بزند. بهترین مواجهه با دومزیل بنابراین نه پذیرفتن سه کارکردی بودن همه چیز است و نه کنارگذاشتن کل پروژهٔ او. ارزش کارش در ساختن پرسش هایی است که پیش از او به این دقت طرح نشده بودند و در نشان دادن اینکه اسطوره را می توان همچون نظامی از روابط خواند، نه مجموعه ای از قصه های عجیب دربارهٔ خدایان و پهلوانان. جلد پنجم «جهان اسطوره شناسی» درست در همین نقطه مفید است. به جای آنکه خواننده را مستقیما به میان انبوه زبان ها، منابع و تطبیق های دشوار آثار اصلی دومزیل پرتاب کند، تصویری از روش، دستاورد و محل اختلاف او می سازد. پس از آن، پرسش جذاب تری باقی می ماند: وقتی دو فرهنگ دور از هم داستان هایی با ساختاری مشابه روایت می کنند، آیا با حافظهٔ مشترک گذشته روبه رو هستیم، یا این خود ما هستیم که با قدرت نظریه، شباهتی را در آنها کشف می کنیم؟