حقوق بشر از دیدگاه اندیشمندان مسلمان

کتاب «حقوق بشر از دیدگاه اندیشمندان مسلمان» اثر دکتر محمد محمدی گرگانی، استاد نام آشنای حقوق، به کاوش در دو مسئله ی جهانی می پردازد: نخست، شرح و تفسیر اعلامیه ی جهانی حقوق بشر و دوم، بررسی برداشت های متفکران مسلمان از این سند جهانی. این اثر که حاصل دهه ها تدریس و پژوهش نویسنده است، تلاشی است برای برقراری یک گفتگوی میان آخرین دستاورد خرد جمعی بشر و سنت فکری اسلامی. کتاب با این پرسش آغاز می شود: حقوق بشر چرا و با چه ضرورتی تدوین شد؟ پاسخ در یک کلام، مقابله با «تبعیض» در طول تاریخ است. از توهم برتری نژادی هیتلر که به مرگ میلیون ها انسان انجامید تا تعصب های دینی، قومی و جنسیتی که همچنان عامل بسیاری از ستم هاست، همگی ریشه در نادیده گرفتن بنیاد اصلی حقوق بشر دارند: اینکه انسان، تنها به صرف انسان بودن، از تمام حقوق برخوردار است. این اثر به سوءتفاهم رایج در میان برخی دین داران پاسخ می دهد و میان «حق بودن» یک باور و «حق داشتن» افراد برای باورهای متفاوت، تمایز قائل می شود. در بخش اول، محمدی گرگانی به تشریح مبانی اعلامیه ی جهانی حقوق بشر می پردازد. او استدلال می کند که ارزش هایی مانند اصل کرامت ذاتی و اصل برابری، جهانشمول هستند و اکثر تمدن ها با آن موافق اند. اما حقوق و آزادی هایی مانند آزادی بیان، مطلق نیستند و با شروطی همچون رعایت قانون، اخلاق و نظم عمومی محدود می شوند. او همچنین به نقدهایی که حقوق بشر را محصول اندیشه ی غرب یا ابزار سوءاستفاده ی قدرت های جهانی می دانند، پاسخ می دهد و تأکید می کند که سوءاستفاده از یک ارزش، دلیل بر نادرستی خود آن ارزش نیست. بخش دوم کتاب، به بررسی دیدگاه متفکران مسلمان در مواجهه با حقوق بشر اختصاص دارد. محمدی گرگانی به جای ارائه ی یک پاسخ واحد تحت عنوان «نظر اسلام»، اندیشمندان مسلمان را به چهار گروه تقسیم می کند: سنت گرایان (مانند آیت الله مصباح یزدی) که در اساس حقوق بشر را قبول ندارند؛ تجددگرایان (مانند آیت الله مطهری و آیت الله خمینی) که اجرای آن را منوط به مصلحت اسلام و مسلمین می دانند؛ نوگرایان (مانند دکتر سروش و استاد مجتهد شبستری) که مبنای قوانین را خرد جمعی بشر می دانند؛ و وحدت گرایان (مانند اقبال لاهوری و آیت الله منتظری) که اهداف دین را از احکام آن جدا کرده و معتقدند احکام جزایی قرآن، عمدتا عرف زمان پیامبر بوده است. نویسنده با تأکید بر دیدگاه گروه چهارم، به فتوای دیرهنگام اما تاریخ ساز آیت الله منتظری اشاره می کند که اعلام کرد: «انسان مبنای بهره مندی از حقوق است»، نه مومن. این نگاه، راه را برای رفع تمام تبعیض ها هموار می کند. در نهایت، این کتاب با تمایز قائل شدن میان قلمرو فقه (رابطه ی فرد با خدا) و حقوق (نظم اجتماعی)، به این نتیجه می رسد که حقوق بشر، عرف خردمندان زمانه و آموزش سبک زندگی مشترک، مسالمت آمیز و عادلانه برای انسان معاصر است.