حلاج

حسین بن منصور حلاج در حدود سال ۲۴۴ قمری در روستای تور از توابع شهر بیضا در جنوب غربی ایران به دنیا آمد. پدرش حلاج بود و حسین نیز گاهی به این حرفه می پرداخت. در آن زمان صنعت پارچه بافی در شوشتر و اهواز رونق داشت و پدر حلاج حرفه اش را در این شهرها دنبال کرد و سرانجام هم در سال ۲۵۵ خانواده اش را در شهر «واسط» در جنوب عراق مستقر کرد. حلاج ابتدا در سنت حنبلیان تحصیل کرد و راه شوشتر را در پیش گرفت و به محضر عارفی به نام سهل راه یافت. بعد به بصره که مرکز اشاعه صوفیه بود رفت. این آغاز زندگی پرماجرای حلاج شخصیت مهم و بحث برانگیز جهان اسلام است که سرانجام زندگیش به دار ختم می شود. میسن نویسندۀ کتاب «حلاج» با تحقیقات فراوان به شکل مبسوطی ابعاد شخصیت حلاج را بررسی می کند و از این طریق زمانه و زمینۀ عصر حلاج را می کاود و اوضاع دینی، سیاسی و اجتماعی عصر او را بررسی می کند و چگونگی صف آرایی اقشار اجتماع آن روز در مقابل حلاج را شرح می دهد و تا پای دار او را دنبال می کند و سرانجام این عارف شوریده را به تصویر می کشد. میسن، مولف کتاب «حلاج»، استاد تاریخ و ادیان در دانشگاه بوستون است و مدتی شاگرد حلاج شناس برجسته لویی ماسینیون فرانسوی بوده است. میسن سی سال از عمرش را صرف تحقیق در آثار و شخصیت حلاج کرده است. کتاب او تحقیقی اصیل و عمیق است. کتاب «حلاج» با این که پژوهشی تحلیلی و موشکافانه است تا حدی نثری «نیمه فنی»، نیمه شاعرانه دارد. به عبارت دیگر نویسنده بیش از حد از شگردهای بلاغی و آرایه های لفظی استفاده کرده است. مترجم کتاب معتقد است این نوع نثر در برخی جاها با نوع مطالبی که ارائه می دهد، همخوانی ندارد. سخنان عرفا و صوفیان به اندازۀ کافی گرفتار استعارات، نمادها و پیچیدگی هست که درک آن ها را دشوار می کند، حال پرسش این است آیا مطلبی تحلیلی که قرار است این عوالم را روشن کند، خود باید گرفتار آرایه های ادبی و پیچیده گویی شود؟ از این رو، به نظر می رسد تمایل میسن به استفاده از نثری شاعرانه، کمی زبان اثر را پیچیده کرده است. کتاب «حلاج» از بخش های مختلفی تشکیل شده است. عنوان برخی از بخش های کتاب از این قرار است: «واقعیت زندگی حلاج و موضوع نابودی»، «ظهور مجدد حیات روحانی حلاج و تاثیر مکرر آن»، «مسالۀ همه نگری»، «مسالۀ بی همانندی»، «جایگاه حلاج در عرفان اسلامی» و «مرگ حلاج». در پایان کتاب هم کتاب شناسی، فهرست نام ها و اصطلاحات آمده است. تحلیل ها و استدلال های میسن در این کتاب خواندنی هستند و بدون شک، نوری تابانده است به جهان و روحیات یکی از بزرگ ترین و استثنایی ترین مردان تاریخ عرفان. ترجمۀ این اثر به فارسی، در واقع افزودن اثری ارزشمند به گنجینۀ آثار عرفانی است و برای علاقمندان به عرفان و پژوهشگران این وادی بسیار باارزش و مغتنم است.