خاستگاه های جهان مدرن

کتاب «خاستگاه های جهان مدرن» اثر رابرت بی مارکس، روایتی مرسوم و اروپامحور از تاریخ را به چالش می کشد؛ روایتی که «برآمدن غرب» را مترادف با پیدایش مدرنیته می داند. مارکس، که خود استاد تاریخ چین و مطالعات محیط زیست است، در این اثر استدلال می کند که جهان مدرن نه محصول نبوغ یک قاره، بلکه نتیجه تعاملات پیچیده میان بخش های مختلف جهان و میان انسان و محیط زیست بوده است. این کتاب تلاشی است برای ارائه یک روایت منسجم از تاریخ پانصد ساله اخیر که در آن، تأثیر گذشته بر حال به وضوح دیده می شود. رویکرد نویسنده از همان ابتدا با فصل دوم کتاب، «آغاز روایت تاریخ جهان مدرن با چین»، مشخص می شود. او با تکیه بر تحقیقات «مکتب کالیفرنیا»، نشان می دهد که بسیاری از ویژگی هایی که زمانی منحصرا اروپایی پنداشته می شدند -مانند اقتصادهای بازارمحور- پیش از آن در جوامع آسیایی، به ویژه چین، وجود داشته اند. با این حال، منتقدان اشاره کرده اند که این نگاه غیر اروپامحور، لزوما «جهانی» نیست و بیشتر روایتی «اوراسیایی» است که در آن، خاستگاه های آفریقایی و آمریکایی جهان مدرن تا حد زیادی نادیده گرفته شده اند. یکی از نوآوری های کلیدی کتاب، ادغام تاریخ محیط زیست در این روایت است. مارکس با بیان مثالی مانند تفاوت میان نظام های کشاورزی چین و ژاپن که فضولات انسانی را به عنوان کود به چرخه بازمی گرداندند و شهرهای صنعتی اروپا که با سرازیر کردن فاضلاب به رودخانه ها هم منابع آب را آلوده می کردند و هم نیتروژن ارزشمند را هدر می دادند، نشان می دهد چگونه محدودیت های زیست محیطی، مسیرهای توسعه را شکل داده اند. از دید او، انقلاب صنعتی در اروپا بیش از هر چیز، پاسخی به بحران کمبود زمین و منابع بود. کتاب با پیمودن یک مسیر زمانی از قرن پانزدهم تا بیست ویکم و عبور از موضوعاتی چون امپراتوری ها، انقلاب صنعتی و «گسست بزرگ» میان شمال و جنوب جهانی، به این جمع بندی می رسد که درک پیدایش جهان مدرن فقط با یک دیدگاه جهانی و زیست بومی ممکن است. در نهایت، «خاستگاه های جهان مدرن» اثری است که با ارائه یک روایت کلان و منسجم، به خواننده کمک می کند بفهمد تاریخ پدیده ای زنده است که امور جاری و روزمره ما را شکل می دهد.