دربارۀ عشق

«درباره عشق و یازده داستان دیگر» گزیده ای از دوازده داستان کوتاه آنتون چخوف با ترجمه رضا امیررحیمی است که فرهنگ نشر نو منتشر کرده است. داستان های مجموعه عبارت اند از «پولینکا»، «حادثه ای در زندگی یک پزشک»، «وروچکا»، «می خواهد بخوابد»، «خانه ای با اتاق زیر شیروانی»، «جان دلم»، «درباره عشق»، «یونیچ»، «لجن»، «آنّا به گردن»، «خانمی با سگ کوچک» و «عروس». چاپ نخست این ترجمه در سال ۱۳۹۷ منتشر شده و مترجم داستان ها را مستقیما از زبان روسی به فارسی برگردانده است. این انتخاب بخش مهمی از جهان داستانی چخوف را پیش چشم می گذارد: عشق هست، اما تقریبا هیچ گاه در شکل آرام و آرمانی آن؛ بیشتر با عشقی روبه رو هستیم که دیر فهمیده می شود، به زبان نمی آید، زیر فشار زندگی روزمره تغییر شکل می دهد یا وقتی جدی می شود که دیگر راه ساده ای برای زیستن آن وجود ندارد. داستان «درباره عشق» که نامش بر کل مجموعه نشسته، نمونه روشنی از همین نگاه است. آلیوخین از رابطه ای سخن می گوید که میان او و زنی متأهل شکل گرفته، اما سال ها زیر فشار ملاحظات اخلاقی، اجتماعی و ترس از پیامدها ناگفته باقی می ماند. چخوف پاسخ روشنی نمی دهد که شخصیت هایش باید چه می کردند. مسئله اش بیشتر نشان دادن فاصله میان آن چیزی است که آدم احساس می کند و زندگی ای که عملا قادر به ساختنش است. این داستان در اصل سومین بخش از سه گانه ای است که «مردی در غلاف» و «انگور فرنگی» دو بخش دیگر آن اند و در دوره پختگی هنری چخوف نوشته شده است. منتقدان نیز این سه داستان را نمونه ای از شیوه خاص او در پرهیز از حکم نهایی و توجه به «مورد انسانی» مشخص دانسته اند. همین مسئله در «خانمی با سگ کوچک» به صورتی دیگر بازمی گردد. رابطه ای که در آغاز برای گوروف، مردی متأهل و عادت کرده به روابط گذرا، چیزی بیش از ماجرایی موقت به نظر نمی رسد، آرام آرام جدی ترین تجربه عاطفی زندگی او می شود. چخوف به جای آنکه خیانت را به داستانی اخلاقی با مجازات و پاداش تبدیل کند، موقعیتی دشوار می سازد: دو انسان در رابطه ای نامشروع چیزی را پیدا کرده اند که در زندگی رسمی و «درست» خود نداشته اند. پایان داستان نیز گره را باز نمی کند. درست هنگامی که شخصیت ها می فهمند با مسئله ای واقعی روبه رو شده اند، داستان متوقف می شود. این پایان ناتمام از مشخصه های مهم هنر چخوف است؛ زندگی پس از پایان صفحه ادامه دارد و نویسنده حاضر نیست به جای شخصیت ها تصمیم بگیرد. اما مجموعه فقط درباره روابط عاشقانه نیست. در «جان دلم» مسئله به وابستگی هویت به دیگری می رسد؛ زنی که چنان در زندگی کسانی که دوستشان دارد حل می شود که انگار بدون موضوعی برای محبت، صدای مستقلی برای خودش باقی نمی ماند. «یونیچ» روندی تقریبا معکوس دارد: پزشکی جوان که در آغاز هنوز ظرفیت شور، عشق و آرمان دارد، زیر فشار عادت، پول و ملال زندگی شهرستانی به انسانی دیگر تبدیل می شود. در «عروس» حرکت به سوی گسستن از زندگی ازپیش تعیین شده برجسته می شود و در «آنّا به گردن»، ازدواج، موقعیت اجتماعی و قدرت در مناسباتی تلخ تر با یکدیگر گره می خورند. «می خواهد بخوابد» نیز یکی از تاریک ترین داستان های مجموعه است؛ روایتی که خستگی جسمی و استثمار را تا آستانه فروپاشی روانی پیش می برد. چخوف پزشک بود و همین تجربه در برخی داستان های او، از جمله «حادثه ای در زندگی یک پزشک»، به نوع نگاهش به انسان شکل می دهد. او بیماری را فقط مسئله بدن نمی بیند. محیط کار، فقر، تنهایی، مناسبات خانوادگی و شیوه زندگی در رنج شخصیت ها دخیل اند. اما از چخوف نباید انتظار تشخیص های اجتماعی آماده داشت. او معمولا مسئله را نشان می دهد و از تبدیل داستان به بیانیه خودداری می کند. حتی هنگامی که فساد، بی عدالتی یا پوچی زندگی شهرستانی آشکار است، شخصیت ها به نمونه هایی برای اثبات یک نظریه تبدیل نمی شوند. امتیاز این مجموعه در کنار هم قرار گرفتن داستان هایی از دوره های مختلف فعالیت چخوف است. خواننده می تواند حرکت او را از روایت های کوتاه تر و موقعیت محور به داستان هایی ببیند که در آنها بخش اصلی حادثه در ذهن شخصیت رخ می دهد. پیرنگ در چخوف اغلب کم صداست؛ شاید کسی پیشنهاد ازدواجی را رد کند، عشقی را اعتراف نکند، از شهری برود یا بعد از سال ها بفهمد زندگی اش تغییر کرده است. همین رخدادهای کوچک بار داستان را حمل می کنند. او به جای ساختن شخصیت های استثنایی، آدم هایی معمولی را در لحظه ای قرار می دهد که ناگهان می فهمند چیزی در زندگی شان درست نبوده است. محدودیت این گزیده نیز روشن است. دوازده داستان نمی توانند وسعت داستان نویسی چخوف را نمایندگی کنند و بعضی از آثار مهم او در آن حضور ندارند. همچنین «درباره عشق» وقتی در سه گانه اصلی خود خوانده شود، برخی پیوندهای روایی و فکری ای پیدا می کن