درباره نقد

«درباره نقد» نوشته نوئل کرول، فیلسوف آمریکایی هنر و زیبایی شناسی، دفاعی صریح از کاری است که بخشی از نقد معاصر از انجام آن فاصله گرفته است: داوری. کرول بحث خود را از وضعیتی آغاز می کند که منتقدان ممکن است اثری را توصیف کنند، زمینه تاریخی اش را بشکافند یا لایه های معنایی آن را تفسیر کنند، اما از گفتن اینکه اثر موفق است یا شکست خورده و چرا، پرهیز کنند. تز مرکزی کتاب روشن است: نقد هنری زمانی واقعا نقد است که به ارزیابی مستدل برسد. منتقد نباید فقط بگوید چه چیزی در اثر وجود دارد؛ باید درباره ارزش آن نیز داوری کند و برای داوری خود دلیل بیاورد. «درباره نقد» در سال ۲۰۰۹ از سوی راتلج منتشر شد و یکی از صورت بندی های منسجم کرول درباره ماهیت و وظیفه نقد هنری است. این تأکید بر ارزیابی به معنای بازگشت به نقد سلیقه ای نیست. کرول میان «دوست داشتم» و «اثر موفقی است» فاصله می گذارد. منتقد برای داوری باید نشان دهد اثر چه می کند، به چه سنت یا گونه ای تعلق دارد، چه هدف هنری ای دنبال می کند و اجزای آن چگونه در خدمت یا در تعارض با این هدف قرار گرفته اند. به همین دلیل او فعالیت نقد را به چند جزء تفکیک می کند: توصیف، طبقه بندی، زمینه گذاری، توضیح نشانه ها، تفسیر، تحلیل و سرانجام ارزیابی. شش فعالیت نخست مواد استدلالی لازم برای آخری را فراهم می کنند. نقدی که فقط رأی مثبت یا منفی صادر کند، از نظر او به همان اندازه ناکافی است که متنی بسیار پیچیده درباره یک اثر بنویسد اما هرگز روشن نکند آن اثر چه ارزشی دارد. «طبقه بندی» در نظریه کرول اهمیتی ویژه دارد. نمی توان یک کمدی موقعیت را به دلیل نداشتن عمق تراژدی شکسپیری محکوم کرد، همان طور که نمی توان از هر رمان پلیسی انتظار داشت همان اهداف رمان روان شناختی را دنبال کند. اثر باید تا اندازه زیادی با توجه به نوع، سنت و مقاصدی سنجیده شود که خود درون آنها عمل می کند. از همین جا ایده «ارزیابی وابسته به مقوله» شکل می گیرد: منتقد ابتدا باید بفهمد با چه نوع اثری روبه روست و سپس بپرسد اثر در انجام کاری که آن نوع از هنر برای خود تعریف کرده تا چه اندازه موفق بوده است. این موضع راهی برای دفاع از عینیت نسبی داوری هنری نیز فراهم می کند، زیرا ارزش گذاری دیگر صرفا به ذوق شخصی منتقد وابسته نیست. اما بخش بحث برانگیز نظریه کرول به «قصد هنرمند» مربوط می شود. او معتقد است برای فهم و ارزیابی اثر باید جدی بگیریم که هنرمند قصد انجام چه کاری داشته است. اثر هنری برای کرول نوعی کنش انسانی است و ارزیابی آن تا اندازه ای مستلزم سنجش موفقیت همان کنش است. این رویکرد او را در برابر نظریه هایی قرار می دهد که قصد مولف را نامربوط می شمارند یا معنای اثر را عمدتا از واکنش مخاطب، ساختار متن یا زمینه های ایدئولوژیک استخراج می کنند. کرول البته زمینه تاریخی و تفسیر را کنار نمی گذارد؛ اعتراض او به تبدیل این فعالیت ها به جایگزینی برای خود داوری انتقادی است. درست همین نقطه یکی از مهم ترین محدودیت های کتاب را نیز آشکار می کند. آلن گلدمن در نقد مفصل خود بر «درباره نقد» می پرسد چرا ارزش یک اثر باید به آنچه هنرمند آگاهانه قصد کرده محدود شود. آثار بزرگ گاه ظرفیت هایی پیدا می کنند که سازنده شان پیش بینی نکرده است، و تاریخ هنر نیز می تواند اهمیت تازه ای به اثری بدهد که در قصد اولیه خالق آن وجود نداشته است. اگر تنها موفقیت در تحقق نیت هنرمند معیار باشد، برخی خوانش های قدرتمند بعدی یا تأثیرهای تاریخی ناخواسته دشوارتر توضیح داده می شوند. مسئله دیگری نیز باقی می ماند: حتی منتقدان آگاه ممکن است درباره اینکه هدف یک گونه چیست یا تحقق موفق آن هدف دقیقا چه معنایی دارد اختلاف کنند. بنابراین کرول دفاعی نیرومند از عقلانی بودن نقد ارائه می دهد، اما مسئله عینیت زیبایی شناختی را یکسره حل نمی کند. امتیاز «درباره نقد» در این است که کرول فلسفه نقد را از سطح بحث های انتزاعی پایین می آورد و آن را دوباره به عمل منتقد وصل می کند. مثال هایش از هنرهای تجسمی، ادبیات و هنرهای اجرایی می آیند و نثرش برخلاف بسیاری از نوشته های تخصصی زیبایی شناسی، برای منتقد و خواننده جدی هنر نیز قابل پیگیری است. کتاب در عین حال یادآوری می کند که نقد خوب شکلی از مسئولیت استدلالی است: منتقد حق دارد داوری کند، اما همان لحظه موظف می شود نشان دهد این داوری از کجا آمده است. اگر نقد فقط توصیف کند، بخشی از کارش را انجام داده است؛ اگر فقط حکم صادر کند، تقریبا هیچ کاری نکرده است. فاصله میان این دو همان جایی است که کرول منتقد را قرار می دهد: مقابل اثری که باید آن را دقیق ببیند، بفهمد و سرانجام شهامت این را داشته باشد که بگوید چه ارزشی در آن یافته است و چرا.