در سرزمین خورشید

«در سرزمین خورشید: اسطوره آفرینی در شعر و هنر» نوشتهٔ ابوالقاسم اسماعیل پور مطلق از یک پرسش مشخص آغاز می کند: آیا اسطوره فقط میراثی از جهان باستان است که هنرمند امروز آن را بازخوانی می کند، یا هنوز می توان اسطوره ای تازه آفرید؟ تفاوت این دو برای اسماعیل پور بنیادی است. او میان «اسطوره پردازی» و «اسطوره آفرینی» فرق می گذارد: در اولی، هنرمند اسطوره ای کهن را بازمی گوید یا بازتفسیر می کند؛ در دومی، خود اثر ادبی یا هنری ساختاری اسطوره ای تازه می سازد. همین تمایز، ستون اصلی کتاب است و آن را از پژوهش هایی که صرفا ردّ اساطیر باستانی را در آثار معاصر پیدا می کنند جدا می کند. کتاب در سه بخش پیش می رود. بخش نخست مبانی نظری اسطوره و «میتوپوئیا» یا اسطوره آفرینی را توضیح می دهد و نسبت اسطوره را با ادبیات و هنر مدرن و پسامدرن می سنجد. بخش دوم به سه شاعر می پردازد: نیما یوشیج، اکتاویو پاز و لوئیز گلیک. در بخش سوم نیز اسماعیل پور سراغ هنرهای تجسمی می رود و آثار چهار نقاش معاصر ایرانی را از منظر حضور و آفرینش اسطوره بررسی می کند. این حرکت از نظریه به شعر و سپس نقاشی نشان می دهد مقصود کتاب ارائهٔ تعریف انتزاعی اسطوره نیست؛ نویسنده می خواهد ببیند اسطوره وقتی وارد زبان و تصویر معاصر می شود چگونه تغییر شکل می دهد. اسماعیل پور اسطوره آفرینی را با بازگویی صرف داستان های کهن یکی نمی گیرد. اگر شاعری فقط ضحاک، سیاوش یا پرومته را دوباره وارد شعر کند، هنوز لزوما اسطوره ای تازه نساخته است. اسطوره آفرینی زمانی رخ می دهد که اثر بتواند از تجربه ای تاریخی یا شخصی صورتی نمادین و فراگیر بسازد؛ صورتی که از موقعیت نخستین خود فراتر رود و به الگویی برای فهم ترس، مرگ، رهایی، خشونت، عشق یا رابطهٔ انسان با جهان تبدیل شود. در همین چارچوب است که کتاب از نویسندگانی چون تالکین، جویس و کافکا یاد می کند و میان اسطورهٔ آیینی جوامع کهن و اسطورهٔ هنری جهان مدرن فاصله می گذارد. انتخاب نیما در این میان روشن است. شعر او فقط شکل سنتی وزن و بیان را تغییر نداد؛ طبیعت، شب، پرنده، باران، خانه، روستا و موجودات پیرامون در بسیاری از شعرهایش به عناصر یک جهان نمادین بدل شدند. اسماعیل پور می کوشد این سطح را از کاربرد سادهٔ نماد جدا کند و بپرسد آیا بعضی از این تصاویر در تکرار و پیوند با تجربهٔ تاریخی، قدرتی اسطوره ای پیدا کرده اند. در کنار نیما، انتخاب اکتاویو پاز و لوئیز گلیک دامنهٔ بحث را جهانی تر می کند. پاز بارها با زمان آیینی، خورشید، مرگ و بازگشت درگیر بود و گلیک نیز در بخش مهمی از شعرش اساطیر یونانی را به تجربه های روانی و خانوادگی معاصر پیوند زد. قرار گرفتن این سه شاعر کنار هم به نویسنده اجازه می دهد میان «استفاده از اسطوره» و «ساختن جهانی که خود کیفیت اسطوره ای پیدا می کند» تمایز بگذارد. بخش مربوط به نقاشی نیز ادامهٔ همین استدلال است. تصویر اسطوره ای همیشه تصویر یک ایزد، پهلوان یا موجود باستانی نیست. ممکن است یک صورت، رنگ، منظره یا ترکیب بندی چنان تکرار و متراکم شود که به نظامی نمادین برسد و از تجربهٔ شخصی هنرمند عبور کند. این بخش از کتاب اهمیت دارد، چون اسطوره را از قلمرو متن بیرون می آورد و نشان می دهد سازوکار آن می تواند در هنر دیداری نیز عمل کند. با این حال، منابع عمومی در دسترس نام چهار نقاش مورد بررسی را به طور قابل اتکا ثبت نکرده اند و نسبت دادن نام مشخص به این بخش بدون دسترسی مستقیم به فهرست کتاب درست نیست. خود ساختار سه گانه و تمرکز این بخش بر چهار نقاش ایرانی تأیید شده است. «در سرزمین خورشید» در کارنامهٔ اسماعیل پور ادامهٔ مسیری است که او سال ها در پژوهش دربارهٔ اسطوره های ایرانی، ادبیات مانوی و نسبت اسطوره با هنر دنبال کرده است. گفت وگوهای مشترک او با جلال ستاری دربارهٔ «اسطوره و نماد در ادبیات و هنر» نیز نشان می دهد این کتاب حاصل تغییری تدریجی در مرکز توجه اوست: از اسطوره به عنوان مادهٔ تاریخی و دینی به اسطوره به عنوان نیرویی زنده در تولید فرهنگی معاصر. پژوهشگران نزدیک به این حوزه نیز همین گرایش را در ادامهٔ سنتی می بینند که اسطوره را فقط در اوستا، متون پهلوی یا روایت های کهن جست وجو نمی کند، بلکه در شعر، رمان و هنر امروز نیز دنبال می کند. قوت کتاب در همین عبور از «ردیابی نام ها» به مسئلهٔ آفرینش است. محدودیتش نیز از همان جا پیدا می شود. اگر مفهوم اسطوره آفرینی بیش از حد گسترده شود، ممکن است هر نماد تکرارشونده، هر تصویر قدرتمند یا هر جهان تخیلی به سرعت «اسطوره» نام بگیرد. در آن صورت مرز میان استعاره، نماد، کهن الگو، جهان سازی و اسطوره مبهم می شود. کتاب زمانی قانع کننده تر است که نشان می دهد یک تصویر یا روایت چگونه از کارکرد ادبی معمول خود عبور می کند و به الگویی فرهن