در سودای نظام داد

«در سودای نظام داد: جهان شناسی ایرانی و اندیشه سیاسی» نوشته کمال پولادی پژوهشی درباره ریشه هایی است که اندیشه سیاسی ایرانی را به تصور ایرانیان باستان از نظم کیهانی پیوند می دهند. پرسش اصلی کتاب این نیست که پادشاهان ایران چگونه حکومت می کردند یا نهادهای سیاسی ایران باستان چه ساختاری داشتند. پولادی یک گام عقب تر می رود و می پرسد: پیش از آنکه سیاست به دانشی مستقل تبدیل شود، ایرانیان اقتدار، قانون، عدالت و مشروعیت را در چه تصویری از جهان جای می دادند؟ پاسخ او حول دو مفهوم مهم می چرخد: «اشه» و «فرّه». از نظر پولادی، تحول این دو مفهوم و دگرگونی صورت های آنها در دوره های بعد، یکی از راه های فهم تداوم برخی الگوهای اندیشه سیاسی در تاریخ ایران است. کتاب نخستین بار در سال ۱۳۹۷ از سوی نشر مرکز منتشر شد و در کارنامه نویسنده پس از «اندیشه سیاسی در شرق باستان» و در امتداد پژوهش های او درباره تاریخ اندیشه سیاسی قرار می گیرد. «اشه» در زبان اوستایی مفهومی گسترده تر از عدالت در معنای حقوقی امروز دارد. حقیقت، راستی، نظم و درست بودن جهان در آن به یکدیگر نزدیک می شوند. جهان هنگامی سامان دارد که امور مطابق این نظم راستین قرار گرفته باشند و کنش انسان نیز باید با همان نظم هماهنگ شود. پولادی از همین نقطه به سیاست می رسد: اگر نظم انسانی بخشی از نظمی بزرگ تر و کیهانی تصور شود، قانون و فرمانروایی نیز فقط قراردادهایی انسانی نخواهند بود. سامان اجتماعی باید بازتابی از سامان جهان باشد. خود نویسنده این پیوند را «نظام داد» می نامد؛ الگویی که در آن نظم خاکی و افلاکی از اصلی مشترک تبعیت می کنند و مسئله هایی مانند قانون، مشروعیت، رهبری و جایگاه گروه های اجتماعی درون همین تصویر معنا می یابند. مفهوم دوم، «فرّه»، بحث را مستقیم تر به شاهی و قدرت سیاسی می رساند. فرّه در سنت ایرانی نوعی شکوه یا موهبت الهی است که فرمانروا را شایسته فرمانروایی می کند، اما لزوما دارایی همیشگی او نیست. شاهی که از راه داد خارج شود می تواند فرّه را از دست بدهد. این اندیشه در اساطیر، حماسه ها و ایدئولوژی شاهنشاهی ایران حضوری طولانی دارد و در دوره ساسانی نیز رابطه فرمانروا با فرّه یکی از پایه های بازنمایی مشروعیت سلطنت بود. پژوهش های تاریخی درباره مفهوم «خْورنه» یا فرّه نیز همین ارتباط میان شکوه ایزدی، مشروعیت و شاهی را تأیید می کنند؛ هرچند صورت و کارکرد آن در دوره های مختلف یکسان نمانده است. پولادی به دوره باستان محدود نمی ماند. یکی از جسورانه ترین ادعاهای کتاب این است که اشه و فرّه در دوره اسلامی از میان نرفتند، بلکه با دگرگونی های مفهومی در قالب های تازه ادامه پیدا کردند. او اشه را با تحول مفاهیمی چون دین و عقل کلی، و فرّه را با صورت هایی مانند نور و برخی مفاهیم حکمی بعدی مرتبط می کند و معتقد است رد این میراث را می توان در فلسفه، حکمت، کلام و عرفان نظری ایران اسلامی دنبال کرد. مقصودش بقای ساده یک واژه نیست؛ سخن از ماندگاری الگوهای فکری است. پژوهش های مستقل نیز نشان داده اند که تصور ایرانی شاهی و فرّه پس از سقوط ساسانیان به کلی ناپدید نشد و در فرهنگ سیاسی دوره اسلامی، از عنوان های سلطنتی تا روایت های مشروعیت و شاه آرمانی، با صورت های جدید ادامه یافت. روش کتاب در اینجا اهمیت پیدا می کند. چون درباره بخش بزرگی از ایران باستان متون مستقیم نظری در باب سیاست به معنای آثار افلاطون یا ارسطو نداریم، پولادی به اسطوره ها، متون دینی، حماسه ها و جهان شناسی ها رجوع می کند. استدلال او این است که جوامع کهن پرسش های سیاسی خود را الزاما در قالب رساله سیاسی بیان نمی کردند؛ تصورشان از فرمانروایی، قانون، طبقات اجتماعی و مشروعیت در داستان آفرینش، اسطوره شاهان، آیین و الهیات رسوب می کرد. بنابراین برای بازسازی اندیشه سیاسی ایران باستان باید بتوان زبان نمادین این منابع را خواند. امتیاز کتاب دقیقا در همین تغییر سطح تحلیل است. پولادی به جای آنکه اندیشه سیاسی ایران باستان را صرفا از گزارش پادشاهی ها یا توصیه های مربوط به کشورداری استخراج کند، پشت سیاست به متافیزیکی نگاه می کند که سیاست در آن قابل تصور شده است. این رویکرد توضیح می دهد چرا «داد» در فرهنگ سیاسی ایرانی فقط فضیلت اخلاقی یک شاه نیست؛ داد می تواند شرط هماهنگی حکومت با نظمی باشد که مشروعیت خود شاه نیز از آن می آید. از این منظر، شاه دادگر صاحب قدرت است چون در خدمت نظم قرار دارد، نه اینکه هرچه شاه انجام دهد به صرف شاه بودن عادلانه شود. اما همین تز تداوم نیازمند احتیاط است. فاصله میان اوستا، ایدئولوژی ساسانی، فلسفه اسلامی، حکمت اشراق و عرفان نظری چندین قرن و مجموعه بزرگی از گسست های سیاسی، زبانی و دینی را دربر می گیرد. شباهت میان «فرّه» و «نور» یا میان «ا