در گستره فرهنگ

دکتر محمود روح الامینی (۱۳۰۷-۱۳۸۹)، استاد برجسته مردم شناسی دانشگاه تهران و چهره ماندگار علوم اجتماعی ایران، در کتاب «در گسترۀ فرهنگ» با تکیه بر تحصیلاتش در دانشگاه سوربن زیر نظر کلود لوی استروس و آندره لورواگوران، رویکردی عمیقا بومی به تحلیل فرهنگ ارائه می دهد. وی در این اثر فرهنگ را به عنوان سازوکاری پویا تعریف می کند که شامل باورها، ابزارهای مادی و الگوهای رفتاری برای تعامل انسان با طبیعت و جامعه است و تمایزی اساسی بین فرهنگ و تمدن (شهری شدن با قدمت ۵ هزار ساله) قائل می شود. محور اصلی کتاب، تلفیق نظریه های جهانی مردم شناسی (به ویژه ساختارگرایی لوی استروس) با داده های میدانی در دست از فرهنگ ایرانی است. وی با الهام از تحقیقات میدانی خود درباره عشایر فارس (مانند رساله دکتری اش در مورد «تمدن سنتی گوسفند»)، بر مشاهده مشارکتی به عنوان روشی بنیادین تأکید دارد و با نقل قولی کلیدی می گوید: «تنها عکس گرفتن کافی نیست؛ تا زیر تابوت را نگیری و علاقه بقیه را نفهمی، نمی توانی درباره آن بنویسی»، که نشان دهنده تعهد او به درک عمیق از درون میدان تحقیق است. نویسنده همچنین با بهره گیری از پیشینه ادبی خود (لیسانس ادبیات فارسی)، پیوندی نوآورانه بین ادبیات کلاسیک ایران و مطالعات مردم شناختی ایجاد می کند و نشانه های فرهنگی را در متونی چون شاهنامه فردوسی، مثنوی مولوی و فال های عامیانه حافظ تحلیل می کند. این رویکرد در فصل های مربوط به آیین های ایرانی مانند نوروز، مهرگان، یلدا و سده به اوج می رسد، جایی که او تداوم این آیین ها را در جامعه معاصر ایران با ریشه های تاریخی شان پیوند می زند و کارکردهای انسجام بخش آن ها را در گذر زمان بررسی می کند. کتاب همچنین به عنوان بخشی از مثلث پژوهشی دکتر روح الامینی در کنار دو اثر مهم دیگرش، «گرد شهر با چراغ» (مبانی انسان شناسی) و «زمینۀ فرهنگ شناسی» عمل می کند که چارچوبی جامع برای مطالعه نظام مند فرهنگ ایرانی فراهم می سازد. به طور کلی، نثر روان نویسنده، این کتاب را نه تنها برای دانشگاهیان، که برای عموم علاقه مندان نیز قابل فهم و جذاب گردانده است.