رزیتا خاتون

کتاب «رزیتا خاتون» مجموعه ای از نوشته های طنزآمیز و انتقادی سید مهدی شجاعی است که در فاصله ی دو سال و نیم انتشار ماهنامه ی «نیستان» به چاپ می رسید. این نوشته ها در قالب ستونی ثابت با همین عنوان (رزیتا خاتوم) منتشر می شد و به دلیل زبان تند، بی پرده و نیش دار، خیلی زود به یکی از بخش های پرخواننده و بحث برانگیز مجله بدل شد. نویسنده ی این ستون از مجله، با بهره گیری از طنز اجتماعی، به نقد رفتارها، عادات و تناقض های فرهنگی و اجتماعی جامعه ی ایران می پرداخت و با زبانی خودمانی و گاه عامیانه، مسائل جدی را در قالب موقعیت های خنده دار و کنایه آمیز مطرح می کرد. عنوان «رزیتا خاتون» در واقع نامی نمادین و طنزآلود است که نویسنده برای شخصیت یا راوی این نوشته ها برگزیده بود؛ شخصیتی که با نگاهی تیزبین و بی ملاحظه، به روایت و تحلیل رویدادها و پدیده های روز می پرداخت. این لحن بی پروا و صریح، هم باعث محبوبیت این ستون از مجله شد و هم حساسیت هایی را برانگیخت. نقطه ی اوج این حساسیت ها، انتشار مطلبی با عنوان ازدواج به شکل تعاونی بود که رئیس وقت دادگستری تهران آن را خلاف عفت عمومی تشخیص داد و از نویسنده و مجله شکایت کرد. این شکایت به برگزاری دادگاهی انجامید که متن کامل دفاعیه ی شجاعی در آن، در کتاب آمده است. اما چرا این دفاعیه مهم است؟ دفاعیه ی شجاعی در دادگاه، از نظر لحن و ساختار، نمونه ای از طنز جدی و انتقاد اجتماعی است. او در این متن، با استناد به مفاهیم حقوقی و فرهنگی، از حق آزادی بیان و نقش طنز در نقد اجتماعی دفاع می کند و نشان می دهد که طنز می تواند ابزاری برای اصلاح و آگاهی بخشی باشد، نه تهدیدی برای اخلاق عمومی. در نهایت، دادگاه حکم به تبرئه ی او داد، اما شجاعی در اعتراض به این روند و فضای محدودکننده، انتشار مجله ی نیستان را متوقف کرد. علاوه بر متون مجله و دفاعیه، شامل دو مصاحبه با نویسنده است که پس از ماجرای دادگاه انجام شده اند. این گفت وگوها، هم فضای فکری و دغدغه های شجاعی را روشن تر می کنند و هم تصویری از شرایط فرهنگی و مطبوعاتی دهه ی هفتاد ارائه می دهند.