زندگی و دیگر هیچ

«زندگی و دیگر هیچ» عنوان فارسی مجموعه ای منتخب از ده داستان کوتاه ولادیمیر نابوکوف است که با ترجمهٔ لیلی کافی از سوی نشر گویا منتشر شده است. این عنوان، نام یک مجموعهٔ مستقل در کتاب شناسی نابوکوف نیست؛ نسخهٔ فارسی انتخابی از قلمرو گسترده تر داستان های کوتاه اوست و مأخذ انگلیسی ذکرشده برای آن به «داستان های گردآوری شده» (Collected Stories) بازمی گردد؛ مجموعه ای که در ویرایش پنگوئن در سال ۲۰۰۱ انتشار یافت و ده ها داستان نابوکوف را از دوره های مختلف نویسندگی او در بر می گیرد. دانستن این نکته برای خواندن کتاب مهم است، زیرا پیوستگی میان داستان های این جلد بیش از آنکه حاصل طرح اولیهٔ نویسنده برای یک کتاب مشخص باشد، محصول انتخاب داستان هاست. بخش مهمی از جهان داستانی این مجموعه از تجربه ای تاریخی تغذیه می کند که زندگی خود نابوکوف را نیز تغییر داد: انقلاب روسیه، خروج از وطن و زندگی مهاجران روس در اروپای میان دو جنگ. شخصیت هایی مانند اولگا در «زیبای روس» گذشته ای دارند که دیگر نمی توانند به آن بازگردند. خانه، خانواده، موقعیت اجتماعی و حتی زبانی که زمانی محیط طبیعی زندگی بود، به حافظه تبدیل شده است. اما نابوکوف مهاجرت را صرفا موضوعی سیاسی یا اجتماعی نمی کند. آنچه برای او جذاب تر است لحظه ای است که تاریخ بزرگ وارد جزئی ترین بخش های زندگی خصوصی می شود؛ در حالت بدن، خاطره ای کوچک، شیوهٔ نگاه کردن به اتاقی غریبه یا فاصله ای که ناگهان میان یک انسان و جهان اطرافش پدید می آید. در داستان هایی چون «خبر را شکستن»، همین توانایی با وضوح بیشتری دیده می شود. نابوکوف از موقعیتی تقریبا ساده رساندن خبر مرگ به مادری سالخورده و کم شنوا شبکه ای از تعلیق، طنز تلخ و هراس می سازد. ناآگاهی شخصیت از واقعه ای که خواننده از ابتدا می داند، فاصله ای دردناک میان تجربهٔ ذهنی و واقعیت ایجاد می کند. در سوی دیگری از این مجموعه، داستانی مانند «انتقام» نشان می دهد که نابوکوف چگونه می تواند از واقع گرایی روان شناختی فاصله بگیرد و با اغراق، شوخی سیاه و بازی با انتظار خواننده، داستان را به قلمرو امر نامعمول ببرد. همین جابه جایی مداوم از ویژگی های مهم داستان کوتاه نابوکوف است. او نویسنده ای نیست که داستان را فقط وسیلهٔ انتقال حادثه یا پیام بداند. جزئیات دیداری، ریتم جمله، زاویهٔ دید، اطلاعاتی که راوی پنهان می کند یا زودتر از موعد در اختیار خواننده می گذارد و حتی یک کلمهٔ ظاهرا بی اهمیت می توانند ساختار داستان را تغییر دهند. بسیاری از این داستان ها پیش از آنکه به نقطه ای نهایی برسند، ادراک خواننده را دستکاری می کنند؛ اتفاق اصلی گاهی همان تغییر نحوهٔ دیدن است. نقطهٔ قوت چنین منتخبی آن است که در حجمی محدود، سویه ای از نابوکوف را نشان می دهد که شهرت رمان هایی چون «لولیتا»، «آتش کم فروغ» و «آدا» گاه بر آن سایه انداخته است: نابوکوف داستان کوتاه نویس، که از همان سال های روسی و مهاجرت در حال آزمودن امکانات روایت بود. محدودیت کتاب نیز به ماهیت انتخابی آن بازمی گردد. ده داستان نمی توانند دامنهٔ بسیار گستردهٔ داستان های کوتاه او را از افسانه و خیال تا بازی های متافیزیکی و تجربه های فرمی پیچیده تر نمایندگی کنند؛ همچنین نباید انسجام موضوعی این جلد را کاملا به خود نابوکوف نسبت داد. در جهان نابوکوف، تبعید همیشه به معنای عبور از یک مرز جغرافیایی نیست. گاهی کافی است گذشته همچنان در ذهن حضور داشته باشد، اما دیگر هیچ راهی برای بازگشت به آن وجود نداشته باشد. آن وقت انسان حتی در اتاق خودش نیز ممکن است مهاجر باشد.