زیرزمین کوستوریتسا

«زیرزمین کوستوریتسا» گردآوری و ترجمه ی روبرت صافاریان مقالاتی درباره نقد سیاسی فیلم «زیر زمین» به کارگردانی امیر کوستوریتسا است که سال ۱۹۹۵ ساخته شده. این فیلم برنده ی جایزه ی نخل طلای جشنواره فیلم کن شده و فیلمنامه ی آن را دوشان کواچوویچ نوشته است. در این کتاب مقالاتی از آلن فینکل کراوت، استانکو سرویچ، امیر کوستوریتسا، اسلاوی ژیژک، دینا یوردانووا، جودیت، سین هومرکین و آلکساندرا مارکویچ آمده است. در زمان جنگ جهانی دوم در بلگراد گروهی پارتیزان در زیرزمینی مخفی شده اند و به کار ساخت و ساز اسلحه مشغول اند. آن ها روز و شب شان را در زیرزمین می گذرانند و هرگز از آن خارج نمی شوند. مارکو دوست خود «تْسْرنی» (بْلکی) را به زیرزمین می برد تا هم او را از چنگ نازی ها در امان بدارد و هم از دختری که مورد علاقه هردوشان است دور کند. ۲۰ سال بعد، مارکو در رژیم تیتو منصبی سیاسی به دست آورده و همچنان به پارتیزان ها و تْسْرنی می گوید جنگ ادامه دارد و با اخبار دروغ آن ها را در زیرزمین نگه می دارد. «زیرزمین» با ترکیبی از طنز، تراژدی و رئالیسم جادویی، تصویری پیچیده از تاریخ و سیاست بالکان را به نمایش می گذارد. صافاریان با اشاره به جذابیت بصری و روایی فیلم که در نگاه اول، مخاطب را مسحور خود می کند، معتقد است که این جذابییت مانع از این می شود که تماشاگر به معناهای سیاسی و ایدئولوژیک فیلم پی ببرد. توجه به برخی نکات از جمله این که تهیه کننده (یا یکی از تهیه کننده های فیلم) تلویزیون دولتی صربستان بوده و اعطای نخل طلای جشنواره کن به این فیلم در فاصله ی بین دو قتل عام صورت گرفته است، باعث نگاهی دیگر به این فیلم می شود. صافاریان می گوید: «نمی توانم فیلمی را که با صربستانی همراهی می کند که در بوسنی و هرتزگووین مرتکب قتل عام شده، دوست بدارم. » او در این کتاب به دنبال پاسخ به پرسش هایی از این دست است: «مواضع سیاسی فیلمساز و فیلم از یک سو و منتقد و مخاطب از سوی دیگر چه نقشی در خوش آمدن و بد آمدن ما از فیلم ها دارند؟»، «اطلاعات ما درباره ی موضوع فیلم چه اندازه در داوری ما موثر است؟»، «آیا ما می توانیم درباره ی هر فیلمی که می بینیم به تحقیق بپردازیم و راست و دروغ حرف فیلم درباره ی موضوع فیلم و دوران تاریخی آن را دریابیم و بعد تازه درباره ی آن قضاوت کنیم؟»، «نسبت نقد استتیک به نقد مضمونی-ایدئولوژیک-سیاسی-اخلاقی چیست؟»، «چرا محتوا و رویکرد ایدئولوژیک و سیاسی فیلم با داوری اخلاقی ما در ارتباط است؟ آیا لذت استتیک چیزی است جدا از داوری اخلاقی ما درباره ی مضمون فیلم؟»این ها مسائلی هستند که به تفصیل در مقدمه و موخره ی مفصل کتاب درباره ی آن ها بحث شده است. بدنه ی اصلی کتاب هم شامل ترجمه هایی از نوشته های مخالفان و موافقان فیلم است. «زیرزمین کوستوریتسا» برای علاقمندان و مخالفان این فیلم جذاب است. علاوه براین در این کتاب مباحث مهم و اساسی مطرح می شود که بسیار فراتر از این فیلم است.