سایه خدا

کتاب «سایه خدا» که در سال ۲۰۲۲ توسط انتشارات دانشگاه هاروارد منتشر شد، اثری است که با دقتی فلسفی و تاریخی می کوشد ماهیت واقعی سکولاریسم مدرن را از خلال میراث الهیاتی اش آشکار کند. روزن در این مطالعه ی پر دامنه نشان می دهد آنچه اغلب به عنوان گسست کامل از سنت دینی توصیف می شود، در حقیقت تداوم و دگرگونی همان ساختارهای دینی است؛ گویی مدرنیته-حتا در واپس زدن خدا-همچنان در سایه ی او حرکت می کند. او برای نشان دادن این پیوستگی پنهان، مسیر فکری ایده آلیسم آلمانی را بررسی می کند؛ مسیری که با کانت آغاز می شود و در هگل به اوج می رسد و به اعتقاد نویسنده، کل شاکله ی معنایی و اخلاقی دنیای سکولار را شکل داده است. روزن توضیح می دهد که کانت، اگرچه در ظاهر مدافع عقل خودبسنده و اخلاق سکولار است، اما همچنان حامل ریشه های مسیحی امید به رستگاری و عدالت نهایی است؛ امیدی که او آن را نه در جهان پس از مرگ، بلکه در یک پروژه ی اخلاقی-تاریخی جمعی بازآرایی می کند. از این منظر، انسان ها در قالب «کلیسای نامرئی» او در مسیر تحقق عدالت در تاریخ گام می گذارند، نه در جست وجوی رستگاری فردی در عالمی متافیزیکی. هگل این روند را رادیکال تر می کند و به تعبیر روزن، مفهوم جاودانگی را تمام وکمال به تاریخ می سپارد. در این دستگاه فکری، فرد با مشارکت در تحقق روح تاریخی و با پیوند خوردن با یک کل بزرگ تر، معنا و تداوم می یابد؛ جاودانگی به تجربه ای جمعی و تاریخی بدل می شود. چنین برداشتی به زعم روزن نه تنها در فلسفه باقی نماند، بلکه در شکل گیری لیبرالیسم، سوسیالیسم و حتی ملی گرایی نقشی عمیق ایفا کرد. این ایدئولوژی ها، هرچند سکولار، ساختار معنایی مسیحیت را-از ایده ی رستگاری گرفته تا امید به تحقق عدالت نهایی-در قالبی غیر دینی بازتولید کردند. به این ترتیب، سکولاریزاسیون نه نفی بلکه ترجمانی دوباره ی الهیات بود؛ ترجمانی که در آن تاریخ جایگزین بهشت و پیشرفت سیاسی-اخلاقی جایگزین وعده ی نجات می شود. روزن تأکید می کند که این سایه ی الهیاتی همچنان بخش مهمی از روان جمعی مدرن را تعیین می کند. به همین دلیل است که بسیاری از انسان های امروزی با شور و هیجانی تقریبا مذهبی به ایدئولوژی های سیاسی، مأموریت های تاریخی یا چشم اندازهای پیشرفت اخلاقی می چسبند. با این حال، کتاب تنها به این پیوندهای معنایی اشاره نمی کند؛ بلکه این پرسش را نیز مطرح می سازد که آیا این ساختار رستگاری بخش سکولار در برابر خشونت ها و تراژدی های واقعی تاریخ-از جنگ ها گرفته تا شکست آرمان شهرها-می تواند پایدار بماند. در برخی نقاط، روزن تصویر مدرنیته را در تعلیقی میان خوش بینی اخلاقی و بدبینی تاریخی قرار می دهد. اگرچه کتاب از نظر تحلیلی غنی، از نظر دامنه گسترده و از نظر تفسیر کانت و هگل نوآورانه است، اما پیچیدگی و تراکم آن ممکن است برای خوانندگان غیرمتخصص دشوار باشد. افزون بر این، نویسنده کمتر به این موضوع می پردازد که اکنون، پس از تشخیص این میراث الهیاتی، چه باید کرد: آیا باید آن را پذیرفت، اصلاح کرد یا از آن گسست؟ با وجود این، «سایه خدا» اثری ژرف و تأمل برانگیز است که به خواننده نشان می دهد چگونه ریشه های دینی-حتا در جهان سکولار-همچنان معنا و افق های اخلاقی ما را تعیین می کنند.