سیاست نامه ذکاء الملک

کتاب «سیاست نامه ذکاءالملک» مجموعه ای از مقاله ها، نامه ها و سخنرانی های سیاسی ذکاءالملک محمدعلی فروغی است. زندگی سیاسی فروغی از روزهای پایانی حکومت قاجار تا میانه های دوران پهلوی را شامل می شود. وی در جوانی و در دوران مشروطه ی قاجار در مدرسه ی دارالفنون تدریس می کرد، سپس نماینده ی مجلس شد و پس از این در بالاترین سطوح اجرایی کشور، چه به عنوان نخست وزیر و چه به عنوان وزیر امور خارجه، به ایفای نقش پرداخت. این تجربه ی زیسته در میانه ی دو دوران سنت و تجدد، وی را به چهره ای ویژه در تاریخ معاصر ایران تبدیل کرده است. کتاب حاضر، همانطور که گفته شد، ساختاری یکدست نداشته و مجموعه ای از آثار کتبی و شفاهی فروغی در موضوع سیاست است که از دوره های مختلف زندگی وی برگزیده شده اند. برخی از مهم ترین آن ها عبارتند از: «خطابه ی تاج گذاری»، «سخنرانی درباره ی جامعه ملل»، «حقوق و امتیازات اعضای پارلمان» و «تشریح سیاست خارجی دولت». برای مثال، در سخنرانی «حقوق و امتیازات اعضای پارلمان»، فروغی به تحلیل نقش و جایگاه نمایندگان مجلس می پردازد. او که خود تجربه ی نمایندگی در ادوار مختلف مجلس را داشت، به خوبی از مصائب این جایگاه آگاه بود. در این متن، او بر اهمیت استقلال رأی نماینده و لزوم مصونیت قضایی او (به عنوان یکی از اصول دموکراسی پارلمانی) تأکید می کند. محتوای این سخنرانی نشان می دهد که فروغی به دنبال نهادینه سازی پارلمانی بود که در آن نماینده تنها در برابر وجدان و مردم مسئول باشد، نه در برابر قدرت های بیرون از مجلس. کتاب همچنین شامل نامه ها و یادداشت های سیاسی فروغی است که نمونه ای از آن، تحلیل او درباره ی مسئله کردستان و تلاش دولت های خارجی برای بی ثبات سازی منطقه است. فروغی در این یادداشت با نگاهی عمل گرایانه و واقع بینانه هشدار می دهد که قدرت های بزرگ از مسئله ی کردها برای پیشبرد اهداف خود استفاده خواهند کرد. راهکار او مقابله ی نظامی صرف نیست، بلکه به مهربانی و ذی علاقه ساختن آن ها به دولت ایران و تربیت کردن آن ها به تربیت ایرانی است؛ چراکه قوم کرد را از حیث زبان و نژاد، ایرانی می داند. در مجموع، با کنار هم نهادن این مجموعه نوشته های پراکنده، می توان تصویر روشنی از ذهنیت سیاسی فروغی به دست آورد که در کل واقع گرایی سیاسی، دفاع از نهادهای مدنی، توجه نظر به ساختارهای سیاسی-اجتماعی و نگاه عمل گرایانه به مدرنیته از اساسی ترین شاخصه های آن به شمار می آید.