شاعری در هجوم منتقدان نقد ادبی در سبک هندی

سال ۱۳۴۰، محمدرضا شفیعی کدکنی در کتابخانهٔ آستان قدس رضوی به بیتی برمی خورد که برایش آشناست. شعر را پیش تر به نام شاعری معاصر خوانده بود، اما این بار همان بیت در تذکره ای قدیمی به نام حزین لاهیجی ثبت شده است. جست وجوی بیشتر نشان می دهد تعدادی از غزل هایی که با تغییر تخلص به نام آن شاعر معاصر منتشر شده و حتی تحسین نیما یوشیج را برانگیخته بودند، در واقع سروده های حزین اند. این ماجرا برای شفیعی کدکنی فقط کشف یک سرقت ادبی نیست. شاعر قرن دوازدهمی که زمانی در هند زیر تیغ یکی از مفصل ترین منازعات نقد شعر قرار گرفته بود، دو قرن بعد می توانست بی نام خود بازگردد و دوباره «تازه» به نظر برسد. «شاعری در هجوم منتقدان» از دل همین تناقض شکل می گیرد. کتاب که نخستین بار در ۱۳۷۵ منتشر شد، پژوهشی دربارهٔ شعر محمدعلی حزین لاهیجی و در سطحی گسترده تر، تاریخ نقد ادبی در دوره ای است که معمولا با عنوان سبک هندی یا طرز تازه شناخته می شود. شفیعی کدکنی زندگی و شعر حزین را بررسی می کند، اما مرکز ثقل پژوهش جای دیگری است: منتقدان چگونه شعر او را می خواندند، چه چیزهایی را خطا می دانستند و از خلال ایرادهای آنان چه تصویری از معیارهای زیبایی شناختی آن زمان می توان بازسازی کرد؟ به این معنا، موضوع کتاب به اندازه ای که «حزین» است، خود نهاد نقد شعر نیز هست. حزین پس از آشوب های ایران در اواخر دورهٔ صفوی سرانجام در هند اقامت کرد؛ محیطی که شعر فارسی در آن حیاتی گسترده داشت و هم زمان نقد و نظریهٔ شعر به درجه ای چشمگیر از ریزبینی رسیده بود. اختلافات حزین با محیط ادبی هند نیز به منازعات دامن زد. مشهورترین منتقد او سراج الدین علی خان آرزو بود که در «تنبیه الغافلین فی الاعتراض علی اشعار الحزین» صدها نکته دربارهٔ ابیات حزین مطرح کرد. پس از آن، رساله های دیگری در دفاع یا رد این انتقادها نوشته شد و شعر یک شاعر به میدان مباحثه ای چندنسلی دربارهٔ زبان و بلاغت تبدیل شد. شفیعی کدکنی این ایرادها را صرفا به عنوان حاشیه ای تاریخی نقل نمی کند. آنچه برای او اهمیت دارد، دستگاه نقدی پنهان پشت آنهاست. منتقدان دربارهٔ تناسب لفظ و معنا، سلامت استعمال، تازگی یا ابتذال مضمون، روابط اجزای تصویر، سرقت و توارد، کاربرد زبان روزمره و چیزی که خان آرزو «اولویت شاعری» می نامید بحث می کنند. گاهی ظرافت این نقدها شگفت آور است: یک کلمه به دلیل ناسازگاری با شبکهٔ تداعی های بیت محل اعتراض قرار می گیرد یا رابطهٔ دو تصویر با دقتی بررسی می شود که نشان می دهد نقد سبک هندی فقط مجموعه ای از پسندهای ذوقی و پراکنده نبوده است. اما همین حساسیت افراطی مسئله ای دیگر می سازد. وقتی شعر زیر فشار شبکه ای فزاینده از قواعد، مناسبات و امکان های اعتراض قرار گیرد، شاعر چگونه می تواند حرکت کند؟ عنوان «شاعری در هجوم منتقدان» دقیقا این وضعیت را ثبت می کند. شفیعی کدکنی نه تمام اعتراض های منتقدان را بی اعتبار می داند و نه حزین را شاعری مصون از ضعف معرفی می کند. جذابیت پژوهش در داوری میان این دو سوی مناقشه است: او گاه دقت خان آرزو را تحسین می کند و گاه نشان می دهد چگونه نظام نقد ممکن است منطق خاص تخیل شاعرانه را قربانی معیارهایی بیش از حد محدود کند. این کتاب در کارنامهٔ شفیعی کدکنی نیز جای مشخصی دارد. در کنار آثاری مانند «شاعر آینه ها» دربارهٔ بیدل و پژوهش های او دربارهٔ صور خیال و تحول شعر فارسی، «شاعری در هجوم منتقدان» نشان دهندهٔ علاقهٔ پایدار او به طرز هندی و سازوکارهای تاریخی تغییر ذوق ادبی است. امتیاز روش او ترکیب متن خوانی نزدیک با تاریخ ادبیات و تاریخ نقد است؛ شعر جدا از محیطی که آن را پسندیده یا طرد کرده خوانده نمی شود. البته کتاب بیش از پانصد صفحه است و انبوه نقل ها، رساله های جدلی و ریزه کاری های بلاغی آن برای خواننده ای که فقط خواهان معرفی شعر حزین باشد سنگین خواهد بود. تمرکز بر مناقشات فنی نیز گاه زمینه های اجتماعی بزرگ تر حضور زبان فارسی در هند را به حاشیه می برد. اما همین تفصیل، اثر را به سندی مهم دربارهٔ فرهنگی ادبی تبدیل کرده که در آن یک بیت می توانست موضوع چند صفحه محاکمه شود. ماجرای کتابخانهٔ مشهد معنای دیگری هم پیدا می کند: شعری که منتقدان روزگار خودش آن را تا مرز یک کلمه و یک نسبت بلاغی بازجویی کرده بودند، قرن ها بعد بدون نام شاعر توانست دوباره شنونده را غافلگیر کند. گاهی تاریخ ذوق از تاریخ حکم هایی که دربارهٔ شعر صادر شده اند طولانی تر است.