صادق هدایت و هراس از مرگ

صادق هدایت یکی از مشهورترین و بحث برانگیزترین نویسندگان و روشنفکران ایرانی است. بسیاری از نویسندگان و روشنفکران ایرانی تحت تاثیر او بوده اند. او از پیشگامان داستان مدرن فارسی است و برخی از داستان های او ماندگارند. مشهورترین اثر او و شاید مشهورترین رمان مدرن فارسی بوف کور است. شاید به جرئت بتوان گفت در ادبیات مدرن فارسی دربارۀ هیچ اثری به اندازۀ بوف کور نقد و مقاله و مطلب نوشته نشده است. زندگی و خودکشی او هم به همین اندازه بحث برانگیز بوده است و درباره ی خود او هم مطالب و کتاب های زیادی نوشته شده است. «صادق هدایت و هراس از مرگ» یکی از این کتاب هاست. محمد صنعتی نویسنده، منقد ادبی و روانپزشک است. او در زمینۀ نقد روانکاوانه، آثاری تالیف کرده است و این کتاب هم یکی از آثار مهم اوست. او سعی کرده است از منظری تازه به زندگی هدایت بپردازد. ایدۀ اصلی کتاب این است که هدایت علیرغم نوشته ها و گفته ها، اصلا مرگ اندیش و مروج خودکشی نیست؛ بلکه به شکل شگفت انگیزی میل به جاودانگی و زندگی دارد و دوستدار زندگی است. صنعتی برای اثبات این تئوری و ایده اش جو غالب روشنفکری در ایران را از مشروطه تا دهه ۷۰ شمسی بررسی می کند. او معتقد است غالب روشنفکران زمان هدایت ذهنیتی اسطوره ای داشتند. یعنی این روشنفکران پیوند عمیقی با فرهنگ عرفانی داشتند؛ فرهنگ عرفانی زندگی گریز که دائم در مذمت زندگی حرف می زند. اما صادق هدایت اسطوره ستیز است. او در بوف کور هر چند از اسطوره ها استفاده کرده است اما ساختار بوف کور اسطوره ای نیست. بوف کور به شدت ضداسطوره و اسطوره ستیز است. صنعتی در کتاب صادق هدایت و هراس از مرگ به خودکشی او هم می پردازد. و این نظر را به عنوان یک روانپزشک رد می کند که هدایت افسرده بوده است. او این خودکشی را نوعی اعتراض می داند و رفتن هدایت به پاریس را هم دلیلی بر این امر می داند، چرا که در ایران ممکن بود خودکشی او را مخفی کنند. صنعتی معتقد است کسی که افسرده باشد اصلا میلی به نوشتن ندارد، درست که هنر برآمده از دردی درونی است، اما افسردگی نیست. صنعتی دربارۀ نقد روانکاوانه می گوید در این نوع نقد، علاوه بر خودآگاه نویسنده، ناخودآگاه او هم نقش دارد. در اثر، چیزهایی هست که انگیزۀ ناخودآگاه نویسنده در آن نقش داشته است و نویسنده از آن بی خبر بوده است. نویسندۀ کتاب صادق هدایت و هراس از مرگ، هدف کتاب را فقط یک تحلیل رون کاوانه نمی داند بلکه در پی آن است که با ساخت شکنی روان تحلیل گرانه نه تنها متن و محتوای بوف کور را بازخوانی کند بلکه تاریخ فرهنگی، اسطوره سازی و اسطوره کشی را نیز بررسی کند. محمد صنعتی در کتاب صادق هدایت و هراس از مرگ تلاش کرده است تا از منظری تازه به زندگی اثرگذارترین نویسنده ایرانی، بپردازد.