صمد بهرنگی

«صمد بهرنگی» از مجموعه تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران است که زیر نظر محمدهاشم اکبریانی چاپ می شود. بخش عمده ی این کتاب گفت وگوهایی با بستگان و دوستان صمد بهرنگی است که از طریق این گفت و گو ها زندگی او نیز روایت می شود. این گفت وگوها را کیوان باژن انجام داده است. صمد بهرنگی نویسنده، معلم، مترجم، پژوهشگر و فعال سیاسی قبل از انقلاب، در سال 1318 در محله ی چرنداب در بافت قدیمی جنوب شهر تبریز در خانواده ای فقیر به دنیا آمد. او دو برادر و سه خواهر داشت. پدرش کارگر فصلی بود و برای تأمین معاش خانواده هر کاری می کرد، اما باز هم از اداره ی امور خانواده عاجز بود. او به قصد کار و کسب درآمد بیشتر به قفقاز و باکو مهاجرت کرد ولی هیچ گاه بازنگشت. برای صمد بهرنگی فقط یک وصیت از پدرش به ارث باقی ماند؛ این که همیشه درس بخواند. صمد بهرنگی پس از تحصیلات دبستان و دبیرستان در مهر ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران (تبریز) رفت و در خرداد ۱۳۳۶ از آنجا فارغ التحصیل شد و از مهر همان سال و در حالی که تنها هجده سال داشت معلم شد و تا پایان عمر در روستاهای آذربایجان شرقی تدریس کرد. بهرنگی نویسندگی را با طنزنویسی شروع کرد و در 19 سالگی نخستین داستانش را به نام عادت منتشر کرد که با داستان «تلخون» و «بی نام» در اوایل دهه ی چهل ادامه یافت. از او پژوهش هایی درباره ی فولکور آذربایجان و نیز علوم پرورشی منتشر شده است. عمر تاثیر آثار و افکار بهرنگی فراتر از عمر کوتاهش است. قصه های او به جز کتاب «ماهی سیاه کوچولو» که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آن را منتشر کرد در انتشارات شمس در تبریز چاپ می شد و اغلب شش ریال داشت؛ استدلال صمد این بود که من برای پابرهنه ها قصه می نویسم. مرگ صمد بهرنگی نیز نکات جالبی دارد. در حالی که او در رود ارس غرق شده بود جلال آل احمد مرگ او را به ساواک نسبت داد که بعدها واقعیت مرگ او روشن شد. مشهورترین اثر بهرنگی «ماهی سیاه کوچولو» است. داستان های او با زبانی ساده و صمیمی و اغلب در قالب دوستی شخصیت های کودک و حیوان و عروسک روایت می شوند. این کتاب تصویری کامل از زندگی صمد بهرنگی و منش و اندیشه ی سیاسی، اجتماعی، ادبی و خانوادگی او ارائه می دهد. در بخش پایانی کتاب نیز تصاویری سیاه و سفید از صمد بهرنگی چاپ شده است. «صمد بهرنگی» روایت زندگی و دورانی پرتلاطم در تاریخ ایران است؛ دورانی که الگوی گروه های مبارز مسلح یک کتاب کودک و قهرمان شان یک ماهی سیاه کوچولو بود.