صور خیال متعالیه

این پژوهش، یک خوانش تطبیقی است میان شعر صائب تبریزی با فلسفۀ ملاصدرا؛ در واقع اشعار صائب تبریزی و برخی از هم طرزان وی را در افق اندیشه های نوآورانۀ حکمت متعالیۀ ملاصدرا بازخوانی و تفسیر می کند با این هدف که همداستانی خیال ورزی شاعرانه را با برهان آوری حکیمانه نشان دهد. برای این مقصود کار اصلی این پژوهش،مصروف یافتن خویشاوندی و پیوند میان اندیشه ها و آثار این دو سرآمد سدۀ یازدهم بوده است. فصول نه گانۀ کتاب یک حرکت از کل به سوی جزء را در پیوستاری مراتبط دنبال می کند؛ فصل های اول و دوم زمینۀ نظری و تاریخی بحث است. فصل نخست شعر و فلسفه را چونان دو رویۀ برساختن حقیقت معرفی می کند و می کوشد تا مناسبات تاریخی این دو اقلیم را بکاود و در نهایت با تاکید بر خویشاوندی و چهار وجه مشترک آن دو، زمینۀ نظری این پژوهش را فراهم سازد. فصل دوم به اختلاف میان دو دیدگاه فلسفی در حکمت متعالیه و حکمت مشاء می پردازد تا تصویری از سپهر فکری ایران در زمان ظهور مکتب نازک خیال شعر فارسی ارائه کند. فصل سوم از وجود و اصالت آن، در کار صدرا و صائب می آغازد و در فصل چهارم به سوی طبیعت و حرکت جوهری در گیتی می آید؛ آنگاه در فصل پنجم سراغ جان را می گیرد که اساس وجود آدمی است؛ و این جان از بدن و در بدن است؛ ماجرای بدن و حرکت کمالی آن را در فصل ششم وا می رسد ؛ عالی ترین نمود بدن، در زیبایی و حسن است که موضوع فصل هفتم است و صائب در این زمینه آراء مختلفی دارد. در فصل هشتم به پیامد زیبایی بدن یعنی عشق مجازی می رسد که از مسائل جنجالی است و آخرین فصل هم از پدیده ای بحث می کند که یکی از دو اقلیم جستجوی حقیقت در این کتاب است یعنی از شعر و مسائل آن. خواننده در سراسر کتاب حاضر با “وجود” بویژه وجود در معنی “عالم ایجاد” سر و کار دارد؛ از خلال هستی شناسی صدرا و صائب با موضوعات هفتگانۀ (وجود، حرکت جوهری، جان، بدن، زیبایی، عشق و شعر) با نگرشی وجودگرا آشنا خواهد شد. هر فصل فرجامه ای کوتاه دارد که بیشتر حاوی جمع بندی مطالب فصل و دیدگاه انتقادی و تطبیقی نگارنده پیرامون مطالب آن فصل است. بخش فرجامین کتاب نیز حاوی جمع بندی یافته ها و فرجام این پژوهش با نگاهی انتقادی و تطبیقی است. پس از فصل نهم، پیوستی است حاوی هفتصد بیت شاهد تحقیق که از دیوان صائب و یا برخی شاعران قرن یازده و دوازده برای مستند ساختن بحث های درون متن دست چین کرده ام. در واقع هر بیت سندی است برای موضوع و مدعایی که در متن کتاب طرح شده است. ارجاع درون متنی به ابیات شاهد به این صورت است: (ب، 789)؛ ب (= بیت) و شمارۀ 789 نیز ارجاع است به شمارۀ بیت در آن پیوست.