طبیعت استبداد

جنبش های مترقی و تجددگرای خاورمیانه، به ویژه در ایران و عثمانی، از قرن نوزدهم میلادی(قرون سیزده و چهارده قمری)، شکل گرفته و فعالیت های آزادی خواهانه ی دامنه دارشان در مبارزه با استبداد و فساد حاکمان شان را آغاز کردند. میرزا ملکم خان، سیدجمال الدین اسدآبادی، جهانگیرخان صور اسرافیل، علامه دهخدا، محمد عبده، سید عبدالرحمن کواکبی و... همگی مدت های مدیدی به مبارزه علیه ظلم از راه روزنامه نگاری، سخنرانی، تدریس و حتی حضور در مناسب دولتی پرداخته و ملت هایی که سده ها و هزاره ها در خواب غفلت و جهل بودند را در مسیر آگاهی قرار دادند. سید عبدالرحمن کواکبی از نامدارترین آزاداندیشانی بود که سعی داشت روایتی نو و متجدد از دینداری و مسلمانی ارائه دهد و تمام دوران حیاتش را به مبارزه علیه استبداد سلطان عثمانی و دیگر سلاطین جبار منطقه گذراند. کتاب «طبیعت استبداد»( طبایع الاستبداد) کتابی ست که او ابتدا در قالب پاورقی در روزنامه ی الموید مصر منتشر می کرد و پس از درگذشتش، با تجمیع همه ی آن متون، به صورت کتاب مستقل به چاپ رسید. این کتاب کواکبی یکی از مهم ترین آثار منتشر شده در کشورهای اسلامی در خصوص استبداد دینی و جباریت مطلق سلاطین و حکام منطقه با اشاره ی مستقیم به شرایط و اوضاع حکومت عثمانی ست. طبیعت استبداد، نکته سنجانه نشانه های بارزی از آرای روسو، مونتسکیو و دیگر متفکران و عالمان علوم سیاست و اجتماع اروپایی را در خود دارد و درعین حال با زیر نظر گرفتن وضعیت ممالک اسلامی و به خاصه حکومت عثمانی، نظریاتش را منطبق با زمان و مکان مدنظرش درآورده است. کواکبی در طبایع الاستبداد، راه حل خلاصی از دست حکام جبار و حکومت های استبدادی کشورهای مسلمان را فقط در فهم دقیق و شناخت همه جانبه ی خوی استبدادی و ریشه‎ های ظلم و جور این حاکمان می داند که با متصل کردن خودشان به امر قدسی و الوهیت بخشیدن به جایگاه شان، مردم و سرزمین هایشان را در فساد، تباهی و جهل فرو برده و نگه می دارند.