طنزآوران جهان نمایش 15

«گفت وگوهایی درباره انواع مرغابی و زندگی در تئاتر»، جلد پانزدهم مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش»، دو نمایشنامه از دیوید مامت را با ترجمهٔ داریوش مودبیان در کنار هم قرار می دهد: «انواع مرغابی» (The Duck Variations) و «زندگی در تئاتر» (A Life in the Theatre). اولی از آثار آغازین مامت است و در سال ۱۹۷۲ روی صحنه رفت؛ دومی در ۱۹۷۷ اجرا شد. فاصلهٔ پنج سالهٔ میان این دو متن کوتاه است، اما کنار هم خواندنشان بخشی از مسیر شکل گیری جهان نمایشی مامت را آشکار می کند: تئاتری که در آن آدم ها بسیار حرف می زنند، اما گفتارشان به همان اندازه که چیزی را بیان می کند، اضطراب، رقابت و ناتوانی آن ها در شناخت خود را نیز پنهان می سازد. «انواع مرغابی» تقریبا از هیچ ساخته شده است: دو مرد سالخورده روی نیمکتی نشسته اند و دربارهٔ مرغابی ها صحبت می کنند. اطلاعاتشان ناقص است و گاهی آشکارا نمی دانند دربارهٔ چه حرف می زنند، اما با اطمینان از مهاجرت، تولیدمثل، رفتار و زندگی مرغابی ها نظریه می سازند. همین گفت وگوی ظاهرا بی اهمیت آرام آرام به مرگ، تنهایی، دوستی، قانون و امکان خوشبختی کشیده می شود. مامت کمدی را از تضاد میان قطعیت لحن و ناپایداری دانش شخصیت ها می سازد: آدم ها برای فهم جهان داستان هایی تعریف می کنند و سپس چنان به آن ها تکیه می کنند که گویی واقعیت اند. نمایش با دو بازیگر و زمانی حدود چهل دقیقه، تقریبا تمام نیروی خود را از ریتم گفت وگو می گیرد. «زندگی در تئاتر» همین علاقه به گفت وگو را وارد پشت صحنه می کند. رابرت بازیگری مسن تر است که بخش مهمی از زندگی اش را روی صحنه گذرانده؛ جان بازیگری جوان تر است که حرفه اش رو به پیشرفت است. نمایش از مجموعه ای از برخوردهای کوتاه میان آن دو، پشت صحنه و در خلال اجراهای مختلف، ساخته می شود. ابتدا رابطه ای میان استاد و بازیگر جوان به نظر می رسد، اما به تدریج زمان جهت آن را تغییر می دهد. آنچه برای رابرت تجربه و سنت است، برای جان ممکن است به عادت یا مانعی متعلق به نسل قبل تبدیل شود. موفقیت یکی هم زمان با اضطراب دیگری دربارهٔ فراموش شدن پیش می رود. ساختمان نمایش بسیار هوشمندانه است، زیرا مامت بخش هایی از اجراهای خود شخصیت ها را نیز به ما نشان می دهد. آن ها یک لحظه در نقش هایی تاریخی یا ملودراماتیک ظاهر می شوند و لحظه ای بعد پشت صحنه دربارهٔ کار، غرور، خستگی و اشتباه هایشان حرف می زنند. مرز میان «بازی کردن» و «زندگی کردن» به تدریج کمتر مطمئن می شود. رابرت حتی بیرون صحنه نیز بخشی از هویت خود را از بازیگری گرفته و جان نیز در حال آموختن حرفه ای است که ممکن است روزی همان چیزی را از او مطالبه کند که اکنون در رابرت می بیند. کنار هم قرار دادن این دو نمایشنامه انتخاب مناسبی است. «انواع مرغابی» دربارهٔ انسان هایی است که با حرف زدن می کوشند جهان را بفهمند؛ «زندگی در تئاتر» دربارهٔ انسان هایی است که با نقش بازی کردن می کوشند جای خود را در جهان حفظ کنند. محدودیت هر دو متن نیز از همین تمرکز می آید: حادثهٔ بیرونی اندک است و خواننده ای که از نمایشنامه انتظار پیرنگ پرتحرک دارد، ممکن است تکرارها و مکث های گفت وگو را کند بیابد. اما نزد مامت همین مکث، قطع کردن حرف دیگری و جملهٔ نیمه تمام خود حادثه است. در این دو نمایش، آدم ها دربارهٔ مرغابی ها یا تئاتر حرف می زنند، اما موضوع واقعی تقریبا همیشه خودشان اند؛ شاید بسیاری از گفت وگوهای ما نیز همین گونه باشند، فقط کمتر متوجه آن می شویم.