طنزآوران جهان نمایش 37

«موسیو توپاز» (Topaze) نوشتهٔ مارسل پانیول، جلد سی وهفتم مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» نشر گویاست که داریوش مودبیان آن را به فارسی برگردانده است. این کمدی چهارپرده ای در سال ۱۹۲۸ به صحنه رفت و نخستین موفقیت بزرگ تئاتری پانیول شد؛ نویسنده ای که بعدها با نمایشنامه ها و فیلم هایش به یکی از چهره های مهم فرهنگ فرانسه در قرن بیستم تبدیل شد. «موسیو توپاز» بر یک تضاد اخلاقی ساده اما پربازده بنا شده است: اگر جامعه به صداقت پاداش ندهد و حتی انسان صادق را مجازات کند، صداقت تا چه اندازه می تواند دوام بیاورد؟ توپاز آموزگاری ساده، منضبط و تا اندازه ای ساده دل در مدرسه ای خصوصی است. او به همان اصول اخلاقی ای باور دارد که به شاگردانش درس می دهد: درستکاری، تلاش و برتری شرافت بر پول. مشکل از جایی آغاز می شود که مدیر مدرسه از او می خواهد نمرهٔ فرزند خانواده ای ثروتمند را برخلاف شایستگی واقعی اش تغییر دهد. توپاز نمی پذیرد و همین پافشاری بر اصل اخلاقی جایگاه شغلی اش را به خطر می اندازد. کمی بعد، نیاز به کار او را به محیطی کاملا متفاوت می کشاند؛ جایی که یک سیاستمدار فاسد و اطرافیانش می خواهند از ظاهر بی گناه و اعتبار اخلاقی او برای معاملات خود استفاده کنند. پانیول از همین جابه جایی میان مدرسه و جهان تجارت و سیاست، ساختمان طنز نمایشنامه را می سازد. در کلاس درس، شعارهایی دربارهٔ فضیلت، کار و بی ارزشی پول بر دیوارها نوشته شده اند؛ بیرون مدرسه، همان جامعه بر اساس پول، نفوذ و رابطه عمل می کند. تضاد خنده دار و در عین حال تلخ این است که توپاز اصولی را تدریس می کند که محیط اجتماعی خودش مرتب آن ها را نقض می کند. طنز اثر بنابراین فقط متوجه فساد چند شخصیت خاص نیست؛ شکاف میان اخلاق رسمی و رفتار واقعی جامعه را هدف می گیرد. یکی از نقاط قوت نمایشنامه شخصیت اصلی آن است. توپاز صرفا احمقی ساده لوح نیست که دیگران فریبش بدهند. پانیول او را انسانی می سازد که اخلاقش تا زمانی بدیهی به نظر می رسد که هزینهٔ واقعی آن را نپرداخته است. مواجهه با جهانی که فضیلت را نشانهٔ ضعف می گیرد، او را در موقعیتی قرار می دهد که باید بفهمد اصول اخلاقی اگر نتوانند در برابر فشار منفعت دوام بیاورند، چه معنایی دارند. همین مسئله «موسیو توپاز» را از یک کمدی موقعیت معمولی فراتر می برد. نمایشنامه در عین حال محصول زمانهٔ خود است و برخی تیپ های اجتماعی و سازوکارهای کمدی آن امروز آشنا یا حتی قابل پیش بینی به نظر می رسند. پانیول فساد را نیز بیش از آنکه از منظر ساختارهای پیچیدهٔ سیاسی بررسی کند، در قالب رفتار افراد، جاه طلبی و وسوسهٔ پول نشان می دهد. بااین حال، دقت او در تشخیص رابطهٔ میان منزلت، ثروت و اخلاق باعث شده است «توپاز» بارها روی صحنه برگردد و چندین بار برای سینما اقتباس شود. خود پانیول نیز دو نسخهٔ سینمایی از آن ساخت. پرسش ماندگار نمایشنامه چندان دربارهٔ این نیست که آدم های فاسد چرا فاسدند. مسئلهٔ دشوارتر این است که جامعه با آدم صادق چه می کند؛ به خصوص وقتی هر روز به او نشان می دهد اصولی که آموخته، دقیقا همان چیزهایی هستند که برای موفق شدن باید کنار بگذارد.