عبور از تحکیم

جنبش های دانشجویی در تاریخ معاصر ایران دماسنج التهابات سیاسی و اجتماعی بوده اند و در این میان، سرنوشت «دفتر تحکیم وحدت» به عنوان یکی از تأثیرگذارترین نهادهای دانشگاهی، قصه ای پرفرازونشیب و عبرت آموز است. کتاب «عبور از تحکیم؛ واکاوی علل انشعاب دفتر تحکیم وحدت» به قلم سید عمادالدین محمودی، اثری است که به بررسی یکی از مهم ترین مقاطع تاریخ فعالیت های مدنی در ایران می پردازد. این اثر که حاصل پنج سال تلاش مستمر و بیش از صد و چهل ساعت مصاحبه تفصیلی با فعالان شاخص دانشجویی زمان انشعاب و تحلیل گرانی چون عباس عبدی، حمیدرضا جلایی پور، هاشم آقاجری و غلامرضا ظریفیان است، می کوشد تا از پس غبار سال ها، تصویری روشن از چرایی و چگونگی فروپاشی این تشکل در اسفند ۱۳۸۰ ارائه دهد. نویسنده که خود از فعالان دانشجویی دهه های هشتاد و نود بوده، با رویکردی مسئله محور به سراغ این سوژه رفته تا پاسخی برای بن بست های تشکیلاتی زمان خود بیابد. او به جای خلق یک روایت خطی، هوشمندانه قالب «گفت وگو» را برگزیده است تا قضاوت شخصی اش بر متن سایه نیندازد و خواننده بتواند از دل تلاقی و گاه تقابل روایت ها، به حقیقتی چندوجهی دست یابد. اگرچه محمودی اذعان می کند که پژوهش او خنثی نبوده و با فرضیاتی آغاز شده است، اما روند مصاحبه ها به تحولی شگرف در نگاه او منجر می شود؛ آنجا که درمی یابد دوگانه رایج میان «طیف شیراز» به عنوان نماد تشرع و «طیف علامه» به عنوان نماد سکولاریسم، تقلیلی سطحی از ماجراست و ریشه شکاف ها را بیش از آنکه باید در عقاید جست وجو کرد، باید در منافع باندی، سهم خواهی های سیاسی و بازتاب صف بندی های کلان قدرت در سطح احزاب اصلاح طلب ردیابی نمود. از برجسته ترین نقاط قوت این کتاب، نگاه جامعه شناختی آن به تغییر بافتار نهاد دانشگاه است. با گسترش کمی دانشگاه ها، فعالیت دانشجویی از یک کنش نخبگانی به یک فعالیت مدنی گسترده تغییر ماهیت داد؛ گذاری سخت که فعالان آن دوره ابزار و بلوغ کافی برای مدیریت آن را نداشتند. کتاب نشان می دهد که انشعاب تحکیم، نه صرفا محصول فشارهای بیرونی، بلکه نتیجه محتوم بن بست های درونی، فقدان رواداری و دخالت های مخرب احزابی بود که می خواستند از جریان دانشجویی به عنوان پیاده نظام خود بهره ببرند. هرچند غیبت عامدانه مصاحبه شوندگان «طیف شیراز» به دلیل تکراری بودن مواضعشان ممکن است در نگاه نخست یک خلأ به نظر برسد، اما در واقع فرصتی فراهم کرده تا صدای آن بخش از بدنه تحکیم که سال ها در حاشیه مانده بود، رساتر شنیده شود. «عبور از تحکیم» تنها یک تاریخ نگاری صرف یا بازخوانی یک دعوای کهنه نیست؛ بلکه مرثیه ای تحلیلی برای نسلی است که در گرداب سیاست متلاطم ایران گم شد و تاوان اشتباهات ساختاری بزرگی را پرداخت بی آنکه به حق خود برسد. محمودی با این اثر، آینه ای در برابر نسل جدید فعالان مدنی قرار داده است تا نشان دهد چگونه تقلیل آرمان های بزرگ به منافع خرد می تواند مستحکم ترین تشکیلات ها را از درون تهی سازد. این کتاب دعوتی است به خردورزی، یادگیری از گذشته و گامی استوار برای شناخت کالبد سیاست در ایران معاصر.