کتاب «فرّخی سیستانی» نوشته محمد دهقانی، چهارمین جلد از مجموعه «تاریخ و ادبیات ایران» (نشر نی) است که به زندگی، زمانه و شعر یکی از درخشان ترین شاعران قرن پنجم هجری اختصاص دارد. این اثر، با رویکردی تحلیلی و بر پایه داده های تاریخی و متنی، سعی دارد سیمای فرّخی را نه فقط به مثابه شاعری دربارنشین، بلکه به عنوان صدایی ادبی در بطن یک ساختار سیاسی پیچیده بازسازی کند. دهقانی در این کتاب به بررسی شرایط سیاسی و فرهنگی دوران غزنوی، به ویژه در دوره سلطنت محمود و مسعود غزنوی، می پردازد و نشان می دهد که چگونه این زمینه تاریخی بر شکل گیری و تحول شعر فرّخی تأثیر گذاشته است. در پرتو این تحلیل، فرّخی نه صرفا مدّاحی درباری، بلکه شاعری با هوشمندی سیاسی تصویر می شود که به خوبی از رمزگان قدرت آگاه است و با آن بازی می کند. او در اشعار خود، میان ستایش قدرت و بازتاب واقعیت های گاه تلخ دربار، تعادلی ظریف و حساب شده برقرار می سازد. ساختار کتاب شامل مقدمه ای تحلیلی و منتخبی از اشعار فرّخی است. این گزیده ها عمدتا بر قصاید مدحی تمرکز دارند؛ اما دهقانی با انتخاب هوشمندانه نمونه ها، به خوبی نشان می دهد که این اشعار صرفا ستایش نامه های کلیشه ای نیستند، بلکه در دل خود لایه هایی از تعارض، تردید، ظرافت های زبانی و نوعی هشیاری نسبت به ناپایداری قدرت را در بر دارند. زبان فرّخی، اگرچه آراسته و رسمی است، در عین حال حامل پیام هایی است که گاه از قالب های رسمی فراتر می روند و واقعیت هایی پنهان را برملا می کنند. از دیگر وجوه ارزشمند این کتاب، توجه آن به پیوند شعر و سیاست در دوره غزنوی است؛ موضوعی که کمتر در متون عمومی تاریخ ادبیات بدان پرداخته شده است. دهقانی با استفاده از منابع تاریخی معتبر، زمینه های اجتماعی و سیاسی را به گونه ای شرح می دهد که خواننده نه فقط با زندگی شاعر، بلکه با کلیت فضای فرهنگی و قدرت مدار آن دوره آشنا می شود. کتاب «فرّخی سیستانی» نه تنها تلاشی موفق برای بازخوانی یک چهره مهم ادبی است، بلکه می کوشد نسبت شعر فارسی با قدرت، تملق، حقیقت و تاریخ را به پرسش بکشد. این اثر، برای علاقه مندان به ادبیات کلاسیک فارسی، تاریخ سیاسی-فرهنگی ایران و مطالعه رابطه شعر و ایدئولوژی، منبعی تأمل برانگیز و روشنگر به شمار می آید.