مارکس

«مارکس: از اسطوره تا واقعیت» در نگاه اول ممکن است کتابی از اندرو بلاندن و راب لوکاس به نظر برسد، اما شناسنامه و ساختار آن تصویر دقیق تری به دست می دهد. این اثر ترجمه یک کتاب مستقل انگلیسی نیست، بلکه گزیده ای هشت مقاله ای از پروژه اینترنتی «اسطوره ها و افسانه های مارکس» است؛ پروژه ای که بلاندن و لوکاس در آوریل ۲۰۰۵ آغاز کردند. مقاله های کتاب را هشت پژوهشگر متفاوت نوشته اند و نقش بلاندن و لوکاس بیشتر سرپرستی پروژه و نوشتن پیش گفتار است. از همین رو، تعبیر «به سرپرستی» از معرفی آن دو به عنوان نویسنده کتاب دقیق تر و منصفانه تر است. پرسش مشترک این مجموعه ساده اما تعیین کننده است: چه مقدار از تصویری که امروز از مارکس در ذهن ماست، واقعا در نوشته های خود او ریشه دارد و چه مقدار محصول مارکسیسم حزبی، تبلیغات ضدکمونیستی، تجربه اتحاد شوروی و جدال های ایدئولوژیک قرن بیستم است؟ نام مارکس در این قرن هم برای مشروعیت بخشی به حکومت های کمونیستی به کار رفت و هم برای نسبت دادن شکست ها، سرکوب ها و خشونت های آن حکومت ها به متفکری که در قرن نوزدهم می زیست. از دل همین کشمکش، چهره هایی ساخته شد: مارکس دشمن آزادی، پیامبر دولت تمامیت خواه، جبرگرای اقتصادی، یا کسی که گویا قوانین قطعی و تغییرناپذیر تاریخ را کشف کرده است. اهمیت کتاب در این است که با چنین تصویرهایی نه با شعار، بلکه با مراجعه به متن و تاریخ مفاهیم برخورد می کند. البته پروژه مادر وعده نمی دهد که یک «مارکس حقیقی»، کاملا پاک، منسجم و بی تناقض را از زیر آوار سوءتفاهم ها بیرون بکشد. هدف آن قدیس سازی معکوس نیست؛ بلکه می خواهد ادعاهای رایج، چه ستایش آمیز و چه خصمانه، دوباره سنجیده شوند. از این نظر، عنوان اصلی پروژه، یعنی «اسطوره ها و افسانه های مارکس»، از عنوان فارسی محتاطانه تر است؛ زیرا کتاب بیش از آنکه از گذر مستقیم از اسطوره به واقعیت سخن بگوید، نشان می دهد که خود واقعیت نیز فقط با کار دقیق تفسیری، تاریخی و انتقادی قابل نزدیک شدن است. دو مقاله نخست به سیاست و رهایی می پردازند. پارش چاتوپادهای در «مانیفستی برای رهایی» با بازخوانی «نقد برنامه گوتا» برداشت رایج از سوسیالیسم به مثابه دولت کارگری و اقتصاد متمرکز را زیر سوال می برد و بر اجتماع آزاد افراد و رهایی از کار مزدی تأکید می کند. هال دریپر نیز در مقاله ای درباره «دیکتاتوری پرولتاریا» نشان می دهد که واژه دیکتاتوری در زبان سیاسی قرن نوزدهم همیشه به معنای حکومت فردی، سرکوبگر و ضددموکراتیک نبوده است؛ گاه از حاکمیت طبقاتی مردم بر طبقات مالک سخن می گفته است. ارزش این مقاله در آن است که خواننده را وادار می کند میان معنای تاریخی یک اصطلاح و بار سیاسی متأخر آن تفاوت بگذارد. مقاله های بعدی به نسبت مارکس با علم، تاریخ و فلسفه می پردازند. جان هالووی علم مارکسی را نه پیش بینی بی طرفانه قوانین تاریخ، بلکه نقد مناسبات اجتماعی و شکل های بت واره شده زندگی سرمایه داری می فهمد. زبیگنیف جردن نیز در بحث از خاستگاه های ماتریالیسم دیالکتیکی، منشأ این دستگاه را بیشتر در آثار انگلس و سپس تدوین های پلخانف و لنین می جوید. به نظر او، نوشته های مارکس به تنهایی برای نسبت دادن یک متافیزیک منسجم درباره طبیعت و تاریخ به او کافی نیستند. این بحث یکی از حساس ترین نقاط کتاب است، زیرا مرز میان مارکس، انگلس و سنت های بعدی مارکسیستی را دوباره مسئله دار می کند. چهار مقاله پایانی بر اقتصاد سیاسی و ایدئولوژی تمرکز دارند. هری کلیور «سرمایه» را نه صرفا اثری اقتصادی، بلکه نظریه ای درباره مبارزه طبقاتی می خواند. پیتر استیلمن نشان می دهد که در اندیشه مارکس رابطه اقتصاد، سیاست، دین و فرهنگ رابطه ای مکانیکی و یک طرفه نیست؛ شرایط مادی میدان کنش را محدود می کنند، اما نتیجه را از پیش تعیین نمی کنند. کریستوفر آرتور آغاز «سرمایه» را نه شرح یک مرحله تاریخی مستقل، بلکه حرکتی منطقی از ساده ترین رابطه سرمایه به شکل های پیچیده تر می داند. جوزف مک کارنی نیز یادآوری می کند که مارکس اصطلاح «آگاهی کاذب» را به کار نبرده و شهرت این تعبیر بیشتر از نامه ای از انگلس و تفسیرهای بعدی آمده است. مقاله های کتاب میان سال های ۱۹۶۷ تا ۲۰۰۵ نوشته یا بازنشر شده اند؛ بنابراین انتشار فارسی آن ها الزاما به معنای تازگی پژوهش ها نیست. صادق فلاح پور این متن ها را به دلیل اهمیت، کیفیت پژوهشی و حضور اندکشان در فضای فارسی انتخاب کرده است. ارزش «مارکس: از اسطوره تا واقعیت» در دادن پاسخ های نهایی نیست، بلکه در لرزاندن اطمینان های آماده است. نویسندگان آن بی طرف مطلق نیستند و بیشتر به خوانش های انتقادی و ضدارتدوکس نزدیک اند؛ برخی ادعاهایشان، به ویژه درباره فاصله مارکس و انگلس یا معنای دیکتاتوری پرولتاریا، همچنان محل اختلاف است.