مجاهدان مشروطه

انقلاب مشروطیت یکی از بزرگترین رویدادهای سیاسی در ایران سده بیستم بود. آن جنبش به زندگی حکومتی خودکامه پایان بخشید. شاهی را که با نیروی نظامی بر مجلس تاخته و قانون اساسی را پایمال کرده بود، به زور اسلحه از تخت فرمانروایی برداشت و برجایش حاکم خردسالی را نشاند که بنا بود در چارچوب قانون و به طور محدود سلطنت کند، هم پای تحولات سیاسی مشروطیت پیکره ی جامعه ایران را دگرگون کرد. در میانه ی انقلاب انسان هایی که به گروه های حکومت گر وابستگی نداشتند و در نوشته های رسمی زمانه چندان نام و نشانی از آنها نبود، به میدان پیکار سیاسی و اجتماعی میهن خود پا گذاشتند و بر روند رویدادها تأثیر نهادند. این گمنامان جامعه از میان چنین گروه هایی می آمدند: قشرهای متوسط، پیشه وران و اعضای اصناف و شاگردان آن ها، دکاندارها و کاسب ها، کارگران، فرودستان شهری، زنان، روستاییان و داوطلبان مسلح ملی که به نام «مجاهد» شناخته می شدند. مجاهدان بخش ناچیزی از کل جمعیت کشور بودند، اما توانستند تحول بزرگی در نظام سیاسی پدید بیاورند. آنان مشروطیت بربادرفته را به جامعه بازگرداندند و از این راه سرنوشت کشور را رقم زدند. این کتاب درباره ی همین گروه است و می کوشد سرشت اجتماعی مجاهدان را بکاود و محدوده ی تأثیر سیاسی و اجتماعی آنان را نشان دهد. این کتاب یک پژوهش تاریخی است و در این شیوه، موضوع بررسی هنگامی مفهوم می شود که در چارچوب زمانی و مکانی مشخص جای گیرد. بنابراین برای آگاهی از سرگذشت اجتماعی مجاهدان به بخشی از رویدادهای دوره مشروطیت نیز اشاره شده است اما نویسنده تلاش کرده تا تاریخ نگاری مجاهدان جنبه روایی پیدا نکند و شرح رویدادها از مرز روشن کردن موضوع پژوهش فراتر نرود. بخش بزرگی از این بررسی ها درباره رویدادهای تبریز و مجاهدان این شهر و سرنوشت آن ها است. علت این است که مجاهدان در تبریز به صورت «گونه اجتماعی» مشخصی درآمده اند. چنین «گونه ای» به همان صورت و همان ترکیب در مناطق دیگر کشور شکل نگرفت. علاوه بر این ها، قضای نسبتا وسیعی هم به لوطیان تبریز اختصاص پیدا کرده است. یکی دیگر از سازمان های تأثیرگذار بر مشروطیت ایران، «فرقه اجتماعیون عامیون» بود که روابطی با سادمان قفقازی همت داست. این کتاب نگاه تازه ای به سازمان همت و اجتماعیون دارد. هم چنین بختیاری ها هم در سرنگونی حکومت استبدادی سهم بسیار داشتند و این کتاب هم به نیروی ایلی آنها هم پرداخته است. این پژوهش گرچه از جنبه های نظامی نیروی مجاهد سخن می گوید اما مسائل نظامی را به حاشیه می راند تا جنبه های اجتماعی آنها محور بررسی اش باشد.