مرزهای ناپیدا

کتاب «مرزهای ناپیدا: اقتصاد، جامعه و دین در ایران ساسانی»، اثری پژوهشی است که با همت تورج دریایی و خداداد رضاخانی گردآوری شده است. این کتاب در واقع ادای دینی است به پروفسور مایکل جی. مورونی، مورخ برجسته خاورمیانه و از چهره های سرشناس مطالعات تاریخ ساسانی و صدر اسلام، که دیدگاه های تحلیلی او درک ما را از تحولات این خطه دگرگون کرده است. رویکرد این اثر، مبتنی بر مکتب فکری مورونی و مفهوم عهد باستان متأخر است. در این چارچوب تحلیلی، مرزبندی های صلب و سنتی میان دوران پیش و پس از اسلام به چالش کشیده می شود. مورونی معتقد است که تحولات سده های 7تا 9میلادی در جغرافیای ایران، عراق و سوریه را نمی توان به عنوان یک گسست ناگهانی بررسی کرد؛ بلکه ساختارهای اجتماعی، اداری، اقتصادی و دینی ساسانیان پیوستگی عمیقی با جهان صدر اسلام داشته اند. این کتاب در 2بخش اصلی تدوین شده است. بخش نخست، برگردان مجموعه ای از مقالات تحت عنوان جشن نامه مایکل مورونی است که پیش تر در مجله بین المللی ایران شناسی منتشر شده بود. این بخش شامل 6مقاله تخصصی از شاگردان مورونی و پژوهشگرانیی است که به بررسی ابعاد متنوعی از تاریخ ساسانی می پردازند. موضوعاتی نظیر جایگاه تاریخ ساسانی در مطالعات عهد باستان متأخر، تاریخ نگاری خراسان بزرگ، رسوم ازدواج ایرانی-یهودی، نقش ارمنستان در اواخر عهد ساسانی، قوانین زرتشتیان پیرامون قرنطینه زنان و همچنین تحلیل انتقادی منابع مرتبط با اعراب متحد ساسانیان (مانند لخمیان در حیره). در این مقالات، سیر تطور پژوهش ها از کتیبه های باستانی و متون رومی گرفته تا آثار مورخان مسلمانی چون طبری و نخستین تاریخ نگاری های مدرن در سال 1899میلادی، با دقت موشکافی می شود. بخش دوم کتاب، دربردارنده 6مقاله کلیدی و مفصل از شخص مایکل مورونی است که روایتی مستند از دوران گذار ارائه می دهند. این مقالات موضوعاتی چون مرزهای اقتصادی، الگوهای تملک و کاربری زمین، شبکه های تجارت و مبادله، ساختار جوامع مذهبی در جهان اسلام متقدم، نخبگان اجتماعی ایران و عراق پس از فتوحات، و حتی تحلیل نخستین همه گیری طاعون خیارکی بر اساس منابع سریانی را در بر می گیرند. در مجموع، «مرزهای ناپیدا» یک مجموعه مقاله تاریخی و کارگاه روش شناسی نوین برای درک پیوستگی های تمدنی است. مطالعه این کتاب ارزشمند به تمامی پژوهشگران، دانشجویان تاریخ، ایران شناسان و علاقه مندان به فهم دقیق تعاملات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی خاورمیانه باستان توصیه می شود.