مقصد

کتاب «مقصد» نوشته ی بهرام بیضایی، فیلمنامه ای است که در سال ۱۳۷۵ نوشته و دو سال بعد، در ۱۳۷۷ توسط نشر روشنگران و مطالعات زنان منتشر شد؛ اثری که مانند بسیاری از پروژه های بلندپروازانه ی بیضایی، هرگز رنگ پرده ی سینما را ندید، اما همچنان در قامت یک متن مکتوب، عمقی فلسفی، اسطوره ای و زن محور دارد که آن را به یکی از نمونه های کم نظیر در ادبیات فیلمنامه نویسی فارسی بدل می کند. در دل داستان، انسی زنی تنها و مظلوم را داریم که پس از مرگ شوهرش، در برابر سنت های تحمیلی و فشارهای خانواده ی شوهرش قرار می گیرد. برادرشوهر، بی هیچ توجهی به خواست و کرامت انسانی او، انسی را موظف می داند تا جسد همسرش را با یک نعش کش به گورستانی دورافتاده منتقل کند و همان جا، در خانه ای کنار قبرستان، اقامت گزیند؛ گویی تقدیری از پیش نوشته شده و تبعیدی بی پایان در انتظارش است. اما انسی، که در ظاهر قربانی است، در دل سفر به «مقصد»، صدای اعتراض و کنش گری اش را می یابد. اتحاد او با راننده ی نعش کش، نه فقط تلاشی برای رهایی، بلکه تجسمی از مقاومت در برابر ساختارهای سرکوبگر سنت و قدرت مردسالار است. بیضایی با مهارت همیشگی اش، از دل یک موقعیت ساده ی دراماتیک، روایتی چندلایه و پرپیچ و خم بیرون می کشد. تصویر ابتدایی فیلمنامه کودکان زلزله زده یا جنگ زده ای که در خرابه ها به زنی پناه می برند پیش درآمدی است بر جهان روایی اثر که با عناصر آیینی، تصویرهای اسطوره ای و نشانه هایی از زخم های تاریخی منطقه آمیخته است. در پس ظاهر ساده ی روایت، استعاره ای از تبعید، جبر، و مقاومت شکل می گیرد؛ و «مقصد» نه تنها مکانی جغرافیایی، که استعاره ای از سرنوشت، هویت، و سرانجام انسان در جهانی بی رحم و متزلزل است. اگرچه «مقصد» هیچ گاه به تصویر درنیامد، اما در جایگاه یک فیلمنامه ی ادبی، نمونه ای بارز از زبان تمثیلی، زن محوری، و پیوند روایت با اسطوره در سینمای ذهنی بیضایی است. این اثر، نه تنها برای پژوهشگران سینما، بلکه برای علاقه مندان به ادبیات نمایشی، یک تجربه ی مطالعاتی ارزشمند است؛ فیلمنامه ای که بر لبه ی واقعیت و خیال، فردیت و سرنوشت، ایستاده و به سان بسیاری از نوشته های بیضایی، ناتمام اما گویا باقی می ماند.