نظریه های منفی باف

کتاب «نظریه های منفی باف: چگونه پژوهش - کنشگری همه چیز را به نژاد، جنسیت و هویت ربط می دهد و چرا این مسئله به ضرر همه است» نوشته ی هلن پلاک رز و جیمز ای. لینزی، اثری غیرداستانی و تحلیلی در حوزه ی نقد فرهنگی و تاریخ اندیشه ی معاصر است. این کتاب نخستین بار در سال ۲۰۲۰ توسط انتشارات پیچ استون منتشر شد و با زبانی روشن و استدلالی، کوشیده است مسیر شکل گیری و گسترش نوعی از تفکر را که نویسندگان آن را «نظریه عدالت اجتماعی انتقادی» یا «پست مدرنیسم کاربردی» می نامند، از دهه ی ۱۹۶۰ تا امروز بازسازی کند. پلاک رز و لینزی تبارشناسی فکری پدیده ای را عرضه می کنند که به باور آن ها از دل نظریه های دانشگاهی بیرون آمده اما اکنون به گفتمان غالب در سیاست، رسانه و فرهنگ عمومی تبدیل شده است. کتاب با رویکردی تاریخی و تحلیلی در سه مرحله تنظیم شده است. مرحله ی نخست به «پست مدرنیسم والا» اختصاص دارد: نویسندگان با رجوع به متفکرانی چون فوکو، دریدا، لیوتار و دیگر پساساختارگرایان فرانسوی، نشان می دهند که چگونه شک گرایی نسبت به حقیقت عینی، نسبی گرایی معرفتی و تمرکز بر گفتمان های قدرت، بنیان فکری این جریان را شکل داد. در مرحله ی دوم، یعنی «پست مدرنیسم کاربردی»، این مفاهیم از عرصه ی فلسفه به میدان کنشگری و پژوهش های اجتماعی منتقل می شوند: حوزه هایی چون نظریه انتقادی نژاد، مطالعات جنسیتی، نظریه کوئیر و مطالعات پسااستعماری، جایی که نظریه با سیاست و اخلاق درهم می آمیزد. مرحله ی سوم، به گفته ی نویسندگان، ظهور چیزی است که آن را «اندیشه عدالت اجتماعی» می نامند؛ جنبشی که از نظر آنان دیگر نسبی گرا نیست بلکه جزم اندیش و مطلق گرا شده است: در این گفتمان، هویت فردی جایگاه اخلاقی و منبع مشروعیت به حساب می آید، مخالفت با روایت های پذیرفته شده نوعی خیانت یا همدستی تلقی می شود، و پژوهش علمی به ابزاری برای تأیید پیش فرض های اخلاقی تبدیل می گردد. پلاک رز و لینزی با بررسی مثال های واقعی از دانشگاه ها و رسانه ها، استدلال می کنند که نظریه ی عدالت اجتماعی انتقادی از هدف اولیه ی نقد و گشودگی فاصله گرفته و به شکلی از فعال گرایی غیرلیبرال بدل شده است. به باور آن ها، نتیجه ی این روند، پیدایش «فرهنگ لغو»، فرسایش آزادی بیان، تضعیف روش علمی، و جایگزینی معیار حقیقت با معیار هویت است. آنان در برابر این گرایش، از ارزش های لیبرالیسم روشنگری دفاع می کنند: عقل، جهان شمولی، گفت وگوی آزاد، و اصالت فرد. به گفته ی نویسندگان، این ارزش ها نه تنها بنیاد تمدن مدرن را شکل داده اند، بلکه بهترین ابزار برای دستیابی به عدالت واقعی و پایدارند. کتاب از نظر ساختار، زبانی روشن و روایتی مستند دارد و توانسته میان تاریخ اندیشه و نقد فرهنگی پلی بزند. نقطه ی قوت آن، قابلیت دسترسی و انسجام فکری است: برای خوانندگانی که در پی درک ریشه های فلسفی چپ فرهنگی و سیاست هویت هستند، اثری راهگشا به شمار می آید. با این حال، منتقدان یادآور شده اند که نگاه نویسندگان گاه بیش از اندازه کلی و دفاع آن ها از لیبرالیسم، رنگ ایدئولوژیک به خود می گیرد. با وجود این، نظریه های بدبینانه اثری مهم و برانگیزاننده است که گفت وگو درباره ی مرز میان دانش، قدرت و عدالت را در دوران ما دوباره زنده می کند - اثری که هم مخالفان و هم موافقان، ناگزیرند به آن واکنش نشان دهند.