نقش روشنفکر

«روشنفکر مانند انسان کشتی شکسته ای است که یاد می گیرد چگونه «با» خشکی زندگی کند و نه «در» خشکی». شاید بتوان یکی از مهم ترین عقاید ادوارد سعید درباره ی روشنفکران و زیست آن ها را در این جمله خلاصه کرد. وی در این اثر مهم خود، یک بار برای همیشه وضعیتی که روشنفکر دربرابر جامعه و جامعه در مقابل او دارد را روشن می سازد. این کتاب شامل گفتارهای ادوارد سعید در مجموعه سخنرانی های ریت (۱۹۹۳) است. ریت به مجموعه برنامه هایی گفته می شود که بی بی سی به احترام جان ریت (۱۹۷۱-۱۸۸۹)، سیاستمدار، بیانگذار خدمات عمومی خبررسانی در انگلستان و نخستین مدیر بی بی سی تهیه و پخش کرد. کتاب حاضر ۶ مقاله را دربر می گیرد که سعید در آن ها چهره ی مستقل و سازش ناپذیر روشنفکران در برابر سیاست مداران و وسوسه های آن ها را روشن کرده است. او در مقدمه می نویسد: «من در سخنرانی هایم نظریاتی پیرامون نقش علنی روشنفکر به عنوان وصله ناجور، آماتور و مخل وضع موجود بیان کرده ام... آنچه کوشیدم بیان کنم این بود که معیارهای حقیقت درباره ی سیه روزی و ستمدیدگی انسان، به رغم وابستگی حزبی روشنفکر خاص، پیشینه ی ملی و علایق ذاتی، همچنان پابرجا مانده اند. هیچ چیز بیش از پیرایه های روشنفکرانه، سکوت محتاطانه، رجزخوانی میهن پرستانه و روی گرداندن مبالغه آمیز از عقاید بر عملکرد اجتماعی روشنفکر اثر نامطلوب نمی گذارد. از نظر او، روشنفکر نباید مزد بگیر قدرت باشد و در نتیجه، سرسپردگی به هیچ دولتی ندارد. روشنفکران باید افرادی باشند که ناسیونالیسم میهن پرستانه، حس برتری طبقاتی، نژادی یا جنسی را مورد تردید قرار دهند. ادوارد سعید به چیزی تحت عنوان «تکلیف و وظیفه ی روشنفکر» معتقد نیست، بلکه می خواهد به این پرسش اساسی پاسخ دهد که روشنفکر کیست. نویسنده در فصل اول این اثر به دنبال پاسخ این سوال است که آیا روشنفکران گروه بسیاری از مردم اند یا گروهی کوچک و برگزیده؟ محورهای عمده ی دیگری که در ادامه ی کتاب به کمک آن ها مسئله ی خود را توضیح می دهد، عبارتند از: فراتر رفتن از ناسیونالیسم، موقعیت تبعیدی روشنفکر، تمایز میان روشنفکر حرفه ای و آماتور و گفتن حقیقت در برابر قدرت. سعید در همان حال که به مسائل عینی اجتماعی می پردازد، ما را درگیر مسائل پیچیده ی فلسفی، به خصوص فلسفه اخلاق می کند. در جهان آشفته ی امروز که گاه از روشنفکران انتظار منجی گری می رود و گاه نوک پیکان خرابی ها و آشوب ها متوجه آن هاست، رجوع به این اثر مهم از ادوارد سعید ضروری به نظر می رسد.