هوسرل، اخلاق، دریدا

فرض کنیم برای نجات جان انسانی بی گناه مجبور شده ایم دروغ بگوییم. آیا عمل ما اخلاقی است یا غیراخلاقی؟ انتظار معمول این است که فلسفهٔ اخلاق سراغ قاعده ای برود که میان «دروغ نگفتن» و «نجات دیگری» داوری کند. حسن فتح زاده در «هوسرل، اخلاق، دریدا» پیش از پاسخ دادن، خود پرسش را زیر سوال می برد. شاید مسئلهٔ اخلاق در درجهٔ نخست این نباشد که چه عملی مجاز است؛ شاید باید پرسید در لحظهٔ مواجهه، دیگری را چگونه دیده ایم: به عنوان شخصی که یگانگی و غیریتش برای ما الزام آور است، یا به عنوان چیزی که می توان در دستگاه مفهومی و تصمیم خود جای داد؟ کتاب با همین جابه جایی، از اخلاق قواعد به مسئلهٔ «رابطه با دیگری» حرکت می کند. عنوان کتاب در نگاه نخست سه موضوع کنار هم گذاشته شده به نظر می رسد، اما ساختارش هدفمند است. متفکر غایب در عنوان، امانوئل لویناس، در واقع مرکز بحث است. خود معرفی کتاب نیز توضیح می دهد که لویناس چنان با مسئلهٔ اخلاق درآمیخته که می توان به جای «هوسرل، لویناس، دریدا» از «هوسرل، اخلاق، دریدا» سخن گفت. حرکت استدلالی اثر از پدیدارشناسی هوسرل و مسئلهٔ شناخت دیگری آغاز می شود، به نقد لویناس از این سنت می رسد و سپس با دریدا هر دو موضع را دوباره می سنجد. فصل هایی دربارهٔ فلسفه و اخلاق، قاعدهٔ طلایی و مفهوم «دیگری» مراحل این مسیر را می سازند. نقطهٔ آغاز هوسرل است. در پدیدارشناسی او، دیگری مسئله ای حاشیه ای نیست. تجربهٔ بیناسوژه ای و همدلی در شکل گرفتن جهانی که برای بیش از یک آگاهی معتبر است نقشی بنیادی دارند. من دیگری را فقط جسمی در برابر خود نمی بینم؛ او را به عنوان مرکزی دیگر از تجربه درمی یابم. هوسرل در آثار متعددش کوشید توضیح دهد چگونه از منظر اول شخص می توان دیگری را دقیقا به عنوان «دیگری» تجربه کرد و چگونه همین تجربه به تشکیل جهان مشترک و حتی اجتماع «من تو» می انجامد. بنابراین مسئله ای که فتح زاده دنبال می کند از درون خود پدیدارشناسی سر برمی آورد، نه از بیرون آن. اما لویناس به این راه حل بدگمان است. از نظر او، خطر از جایی آغاز می شود که من برای فهم دیگری او را از افق آگاهی خودم عبور می دهم. اگر دیگری فقط «من دیگری» باشد که از طریق شباهتش با خودم فهمیده می شود، آیا غیریت حقیقی او باقی مانده است؟ لویناس می خواهد اخلاق را پیش از شناخت و حتی پیش از هستی شناسی قرار دهد. دیگری ابتدا موضوع معرفت من نیست؛ حضور او مطالبه ای بر من وارد می کند. مسئولیت پیش از آنکه حاصل انتخاب آزاد یا اجرای قاعده ای عمومی باشد، در خود مواجهه پدیدار می شود. همین است که «قاعدهٔ طلایی» آنچه برای خود می پسندی برای دیگری نیز بپسند زیر فشار قرار می گیرد: شاید اخلاق درست از جایی آغاز شود که نپذیریم دیگری الزاما همان چیزی را می خواهد که ما برای خود می خواهیم. فتح زاده با لویناس همدل است، اما کتاب در دفاع ساده از او متوقف نمی شود. دریدا در مقالهٔ مهم «خشونت و متافیزیک» پرسشی دشوار علیه پروژهٔ لویناس طرح کرده بود: آیا می توان از دیگری سخن گفت بی آنکه او را تا حدی وارد مفاهیم و زبان خود کنیم؟ اخلاق لویناسی می خواهد غیریت را از تصاحب مفهومی حفظ کند، اما برای بیان همین خواسته ناچار است از زبان فلسفه استفاده کند. دریدا نشان می دهد که اخلاقی کاملا بیرون از مفهوم و قانون، هنگام تبدیل شدن به اخلاق مشخص با تناقض روبه رو می شود. نسبت او با لویناس البته رابطه ای ساده میان منتقد و کسی که نقد شده نیست؛ پژوهش های متأخر نشان داده اند که اندیشهٔ هر دو در گفت وگویی متقابل تغییر کرده است. کتاب در بخش هایی این بحث انتزاعی را به قلمرو زندگی اجتماعی می آورد. نمونهٔ قابل توجه، بحث دربارهٔ زبان و جنسیت است: فتح زاده می پرسد پدیدارشناسی ای که می کوشد به ساختارهای ناب تجربه برسد، اگر تاریخ و مناسبات قدرت نهفته در زبان را کنار بگذارد، چگونه می تواند خشونتی را ببیند که خود در شیوهٔ بیان و امکان سخن گفتن رسوب کرده است؟ در اینجا «دیگری» دیگر فقط مسئله ای میان دو سوژهٔ انتزاعی نیست؛ جنسیت، زبان و ساختار اجتماعی وارد صحنه می شوند. این جابه جایی از نقاط جسورانهٔ کتاب است، هرچند اتصال بحث پدیدارشناسی استعلایی به نقد اجتماعی همیشه به یک اندازه بی واسطه و اثبات شده نیست. قوت اصلی «هوسرل، اخلاق، دریدا» در این است که سه متفکر را به ترتیب تاریخ فلسفه معرفی نمی کند؛ میان آنها یک منازعه می سازد. هوسرل می پرسد دیگری چگونه برای آگاهی داده می شود؛ لویناس می پرسد آیا همین «داده شدن» دیگری را به من تقلیل نمی دهد؛ دریدا می پرسد آیا اصلا می توان از این تقلیل به طور کامل گریخت. متن آکادمیک و نسبتا دشوار است و برای خواننده ای که آشنایی اولیه ای با پدیدارشناسی و فلسفهٔ قاره ای ندارد، کتاب مقدماتی محسوب ن