چرا تئاتر

«چرا تئاتر؟» کتابی در حوزه ی نظریه و فرهنگ تئاتر است که در سال ۲۰۲۰ توسط انتشارات Verbrecher Verlag با همکاری گروه تئاتری NTGent در گنت بلژیک منتشر شد. این کتاب پنجمین جلد از مجموعه ی «کتاب طلایی» به شمار می آید؛ مجموعه ای که به بازاندیشی در اجرا و تئاتر معاصر اختصاص دارد. این جلد شامل ۱۰۰ متن کوتاه از هنرمندان، اجراگران، نظریه پردازان و روشنفکرانی از نقاط مختلف جهان است که هر یک به شیوه ای شخصی و تأملی به پرسشی ظاهرا ساده اما بنیادین پاسخ می دهند: چرا تئاتر؟ کتاب نه با هدف ارائه ی یک پاسخ واحد، بلکه به مثابه فضایی چندصدایی شکل گرفته است. NTGent این پرسش را در مقطعی حساس هم زمان با بحران تعطیلی گسترده ی تئاترها در دوران همه گیری کووید-۱۹ با بیش از صد چهره ی فعال در حوزه ی هنرهای نمایشی در میان گذاشت. پاسخ ها در قالب هایی متنوع، از یادداشت ها و بیانیه های کوتاه گرفته تا خاطرات شخصی و تأملات نظری، گردآوری شده اند. حاصل کار مجموعه ای است که به جای انسجام استدلالی کلاسیک، تنوع دیدگاه ها و اختلاف تجربه ها را به عنوان نقطه ی قوت خود برجسته می کند. در این متون، تئاتر گاه به عنوان تجربه ای زیبایی شناختی توصیف می شود که قادر است ادراک و احساس را دگرگون کند، و گاه به مثابه کنشی اجتماعی و سیاسی که امکان شکل گیری اجتماع، مقاومت و بازاندیشی جمعی را فراهم می آورد. بسیاری از مشارکت کنندگان بر این نکته تأکید دارند که اجرای زنده چیزی فراتر از سرگرمی است و کیفیتی دارد که در دیگر رسانه ها به سختی قابل جایگزینی است: هم زمانی حضور، بدن مندی و مواجهه ی مستقیم. در عین حال، بخش قابل توجهی از نوشته ها به شرایط بحرانی زمانه واکنش نشان می دهند و تعطیلی فضاهای نمایشی را نه فقط یک مشکل اقتصادی، بلکه نشانه ای از آسیب پذیری جایگاه هنر در نظم اجتماعی معاصر می دانند. کتاب همچنین به موضوعاتی چون بازنمایی، سیاست هویت، پوپولیسم، کنشگری و آینده ی ممکن تئاتر می پردازد. برخی نویسندگان از تئاتر به عنوان آزمایشگاهی برای تخیل اجتماعی سخن می گویند و برخی دیگر آن را مکانی برای مواجهه ی انتقادی با ساختارهای قدرت می بینند. کنار هم قرار گرفتن این صداها، تصویری گسترده و تقریبا دایره المعارفی از اندیشه ی تئاتری معاصر در آستانه ی دهه ی سوم قرن بیست ویکم ارائه می دهد؛ تصویری که هم تنوع رویکردها را نشان می دهد و هم دغدغه های مشترک را برجسته می سازد. از نقاط قوت کتاب می توان به گستره ی جغرافیایی و فکری مشارکت کنندگان و پیوند مستقیم متون با شرایط تاریخی مشخص اشاره کرد؛ ویژگی هایی که به اثر کیفیتی زنده و زمان مند می بخشند. در عین حال، ماهیت گلچینی کتاب و فقدان یک چارچوب نظری واحد ممکن است برای خوانندگانی که به دنبال انسجام مفهومی کلاسیک هستند، نیازمند صبر و خوانشی گزینشی باشد. با این حال، همین پراکندگی کنترل شده، با منطق خود تئاتر به عنوان هنری جمعی و چندصدا هم خوان است. در مجموع، «چرا تئاتر؟» بیش از آنکه پاسخی نهایی ارائه دهد، دعوتی است به اندیشیدن دوباره به ضرورتی که اجرای زنده، در جهانی از هم گسیخته و ناپایدار، همچنان نمایندگی می کند.