کافکا در بستر

نمایشنامه ی «کافکا در بستر» نوشته ی نینا ببر اثری کوتاه و تک پرده ای است که کمدی-فارس را با ابزوردیسم اگزیستانسیالیستی درمی آمیزد و از نام و شمایل فرانتس کافکا نه به عنوان بازنمایی زندگی نامه ای، بلکه به مثابه ی یک «وضعیت ذهنی و ادبی» بهره می گیرد. این نمایش که معمولا با گروهی اندک از بازیگران (اغلب سه شخصیت) اجرا می شود، موقعیتی به ظاهر ساده اما مفهومی می آفریند: کافکا-یا شخصیتی آشکارا کافکایی-با این خبر روبه روست که تنها شش ماه دیگر برای زندگی فرصت دارد. نمایش با اتکا به این پیش فرض، مرگ، اضطراب وجودی، وسواس خلاق و روابط انسانی را در قالبی طنزآمیز به صحنه می آورد. ببر آگاهانه از فضای تیره و کابوس وار منسوب به کافکا فاصله می گیرد و آن را وارونه می کند؛ نتیجه، نمایشی است که به جای غرق شدن در هراس، با فارس و کنایه به استقبال همان هراس می رود. کافکا در این جا نه صرفا نویسنده ای اسطوره ای، بلکه نشانه ای از انسانی است که هویت خود را با اضطراب، کار خلاق و تعلیق معنا تعریف کرده است. تعامل شخصیت ها-که معمولا حول روابط نزدیک، روزمره و به ظاهر پیش پاافتاده می چرخد-شکافی را برجسته می کند میان دغدغه های کوچک انسانی و پرسش های بنیادین معنا در مواجهه با مرگ قریب الوقوع. این شکاف با لحنی کمیک روایت می شود، اما بار مفهومی آن حفظ می گردد؛ خنده نه برای معنا، بلکه برای آشکارکردن مکانیسم های انکار، تعلیق و سازگاری انسان با پایان زمان به کار می آید. دیالوگ ها و صحنه آرایی به گونه ای طراحی شده اند که هم زمان سرگرم کننده و تأمل برانگیز باشند و مخاطب را به بازاندیشی درباره ی میراث شخصی، خودتعریف و نسبت میان زندگی و نوشتن وادارند. در سطح مضمونی، نمایش در قلمرو کمدی اگزیستانسیالیستی جای می گیرد. تنش مرکزی از کنارهم نشاندن اضطراب کافکایی با موقعیتی کمیک پدید می آید؛ کنارهم نشانی ای که هم جدیت ادبی اسطوره ی کافکا را به پرسش می کشد و هم شیوه های انسانی مواجهه با مرگ را به سخره می گیرد. اعلام یک ضرب الاجل مرگبار، نمایش را به تأملی درباره ی هویت سوق می دهد: انسان هایی که خود را با کار، وسواس ها یا نوروزهایشان تعریف کرده اند، وقتی زمان پایان محدود می شود، چگونه خود را بازتعریف می کنند؟ روابط انسانی در این وضعیت فشار، کارکردی دوگانه دارند: از یک سو منبع طنز و سوءتفاهم اند و از سوی دیگر، افشاگر شکنندگی نقش های اجتماعی. نمایش نشان می دهد که چگونه امر «بزرگ»-مرگ، معنا، میراث-در مقیاس تعاملات کوچک انسانی بازنمایی می شود و چگونه همین جزئیات روزمره حامل پرسش های فلسفی می گردند. از حیث قوت ها، ایده ی خلاقانه ی قرار دادن شخصیتی کافکایی در برابر ضرب الاجل مرگ، بستری اندیشه برانگیز برای تئاتری می سازد که هم سرگرم کننده است و هم مفهومی. قالب فشرده ی تک پرده ای، اثر را برای جشنواره ها، کلاس های بازیگری و مجموعه های نمایشنامه های کوتاه مناسب می کند و مواد بازیگری غنی در اختیار اجراگران می گذارد. پیوند طنز با دغدغه های اگزیستانسیال نیز به نمایش طنین مفهومی می بخشد و آن را به متنی قابل تفسیر در فضاهای دانشگاهی و تئاتری بدل می کند. در مقابل، اتکای نمایش به نمادپردازی و ابزوردیسم ممکن است برای مخاطبانی که به رئالیسم خطی گرایش دارند چالش برانگیز باشد. همچنین بخشی از عمق و طنز اثر برای مخاطبانی که با جهان فکری و ادبی کافکا آشنایی دارند، برجسته تر می شود. در مجموع،«کافکا در بستر» نمایشنامه ای کوتاه، طنزآمیز و اندیشه محور است که با قرار دادن کافکا-یا چهره ای کافکایی-در مواجهه با مرگ قریب الوقوع، فارس را با تأمل اگزیستانسیال درمی آمیزد. نقطه ی قوت اثر در تبدیل یک الگوی ادبی به شخصیتی نمایشی نهفته است که در شرایطی عبث و در عین حال عمیقا انسانی گرفتار شده است. این نمایش، با وجود لایه های مفهومی پیچیده، در اجرا دسترس پذیر باقی می ماند و متنی غنی برای دانشجویان، بازیگران و کارگردانانی فراهم می کند که به تقاطع ادبیات، هویت و وضعیت انسانی علاقه مندند.