گردشگری موسیقی

«گردشگری موسیقی: توسعه پایدار شهری و روستایی در ایران» نوشتهٔ محمدرضا آزاده فر از یک تنش واقعی آغاز می کند: موسیقی محلی زمانی بخشی زنده از یک فرهنگ است، اما همین موسیقی می تواند به جاذبه ای برای گردشگر و در نتیجه به منبع درآمد، اشتغال و توسعهٔ منطقه تبدیل شود. پرسش دشوار این است که این تبدیل تا کجا به حفظ فرهنگ کمک می کند و از کجا ممکن است آن را به کالایی برای مصرف گردشگر فروبکاهد. آزاده فر که بخش مهمی از فعالیت پژوهشی اش در موسیقی شناسی و اقتصاد موسیقی بوده، در این کتاب می کوشد این رابطه را در شرایط ایران بررسی کند؛ کشوری که تنوع موسیقایی آن با جغرافیا، زبان، آیین و زندگی محلی پیوندی نزدیک دارد، اما این ظرفیت کمتر به صورت منظم وارد برنامه ریزی گردشگری شده است. ایدهٔ اصلی کتاب روشن است: برای تجربهٔ موسیقی همیشه لازم نیست موسیقی را از محل تولیدش جدا و به شکل فایل، ضبط یا اجرای صحنه ای به مخاطب رساند. می توان مخاطب را به جایی برد که موسیقی در آن شکل گرفته است. در این صورت سفر برای شنیدن موسیقی هم زمان به تجربهٔ مکان، مردم، آیین، غذا، معماری و شیوهٔ زندگی یک منطقه تبدیل می شود. «گردشگری موسیقی» در این معنا گسترده تر از سفر برای شرکت در یک کنسرت است؛ جشنواره، اجرای محلی، دیدار با موسیقی دانان، آیین های وابسته به موسیقی و حتی جغرافیای شکل گیری یک سنت موسیقایی می توانند انگیزهٔ سفر باشند. کتاب از نظر ساختار نیز همین حرکت را دنبال می کند. بخش نخست که پنج فصل را دربر می گیرد، مفاهیم گردشگری رویداد و گردشگری موسیقی را توضیح می دهد و زمینهٔ نظری لازم برای ورود به بحث ایران را فراهم می کند. در این بخش موسیقی در کنار اقتصاد گردشگری، مدیریت رویداد و برنامه ریزی فرهنگی قرار می گیرد. سه فصل بخش دوم به امکان های عملی توسعهٔ گردشگری موسیقی در ایران می پردازند و نمونه های میدانی از چهار اقلیم اصلی کشور را وارد بحث می کنند. آزاده فر در ادامه پیشنهاد تدوین و عملیاتی کردن «اطلس گردشگری موسیقی ایران» را مطرح می کند؛ ابزاری که قرار است پراکندگی جغرافیایی موسیقی ها، اجراها و ظرفیت های محلی را از اطلاعات پراکنده به نوعی نقشهٔ قابل استفاده برای برنامه ریزی گردشگری تبدیل کند. ویژگی متمایز کتاب همین میان رشته ای بودن آن است. نویسنده موسیقی را جدا از اقتصاد، فضا و مدیریت شهری بررسی نمی کند. اگر یک روستا دارای سنت موسیقایی مشخصی باشد، وجود آن سنت به تنهایی گردشگری پایدار ایجاد نمی کند. دسترسی، اقامت، مدیریت رویداد، معرفی مقصد، زیرساخت و مشارکت جامعهٔ محلی نیز تعیین کننده اند. به همین دلیل «گردشگری موسیقی» کتابی صرفا دربارهٔ موسیقی نیست؛ مخاطب آن می تواند پژوهشگر موسیقی، برنامه ریز گردشگری، مدیر فرهنگی، شهرساز یا کسی باشد که به مسئلهٔ توسعهٔ محلی علاقه دارد. با این حال، درست در نقطه ای که پیشنهاد کتاب جذاب می شود، مسئله ای جدی نیز پدید می آید. ورود بازار گردشگری به یک سنت موسیقایی همیشه بی هزینه نیست. پژوهش های بین المللی دربارهٔ گردشگری موسیقی نشان داده اند که تجاری شدن می تواند در بعضی مناطق به احیای سنت ها، افزایش درآمد موسیقی دانان و تقویت هویت محلی کمک کند، اما ممکن است شکل اجرا را نیز مطابق انتظار گردشگر تغییر دهد. موسیقی ای که زمانی بخشی از یک آیین یا زندگی اجتماعی بوده، می تواند به برنامه ای زمان بندی شده برای مصرف بیرونی تبدیل شود. بنابراین «توسعهٔ پایدار» زمانی معنای جدی پیدا می کند که جامعهٔ محلی و خود موسیقی دانان در تصمیم گیری سهم داشته باشند، نه اینکه صرفا مواد اولیهٔ یک صنعت گردشگری باشند. محدودیت دیگر کتاب از جنس زمان و امکان اجراست. بسیاری از پیشنهادهای عملی آن به هماهنگی میان نهادهای فرهنگی، مدیریت شهری، بخش گردشگری و فعالان محلی وابسته اند؛ هماهنگی ای که در ایران خود مسئله ای مستقل است. از این جهت کتاب بیش از آنکه گزارش موفقیت یک الگوی تثبیت شده باشد، طرحی برای امکانی هنوز کاملا بالفعل نشده ارائه می کند. ارزشش نیز تا حد زیادی در همین جسارت کاربردی است: موسیقی را از حاشیهٔ سیاست گذاری گردشگری بیرون می آورد و می پرسد آیا می توان از یک سرمایهٔ فرهنگی درآمد ساخت، بی آنکه همان سرمایه در فرایند درآمدزایی تهی شود. شاید مسئلهٔ اصلی «گردشگری موسیقی» همین مرز باریک باشد. اگر مسافر برای شنیدن یک موسیقی به زادگاه آن برود، ممکن است به بقای آن کمک کند؛ اما اگر از آن موسیقی فقط چیزی باقی بماند که برای مسافر قابل عرضه است، آنچه حفظ شده دیگر دقیقا همان فرهنگ پیشین نیست.