یک شماره

«ما عددی نیستیم» نوشته ی کاریل چرچیل نمایشنامه ای کوتاه، فشرده و به غایت اندیشمندانه است که در مرز میان درام روان شناختی و علم-تخیلی فلسفی حرکت می کند. این اثر نخستین بار در ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۲ در تئاتر رویال کورت لندن به اجرا درآمد و معمولا در زمانی حدود پنجاه تا شصت دقیقه، با دو بازیگر که چند نقش را ایفا می کنند، روی صحنه می رود. چرچیل با زبانی عریان، دیالوگ محور و به دور از توضیحات صحنه ای مفصل، جهانی نزدیک به اکنون را ترسیم می کند؛ جهانی که در آن شبیه سازی انسان ممکن شده و پیامدهای اخلاقی و روانی این امکان علمی، نه در آزمایشگاه یا دادگاه، بلکه در قلب روابط خانوادگی آشکار می شود. هسته ی روایت بر رابطه ی سالتر، پدری میانسال، و پسرانش بنا شده است؛ پسرانی که دو تن از آن ها نسخه های شبیه سازی شده ی ژنتیکی از نخستین فرزند او هستند. کنش اصلی زمانی آغاز می شود که برنارد، پسر بزرگسال سالتر، درمی یابد یکی از «چندین برنارد» است و وجودش حاصل پروژه ای شبیه سازی شده است. سالتر اعتراف می کند که پس از مرگ پسر نخستش، با انگیزه ای آمیخته از اندوه، گناه و میل به جبران، وارد طرحی علمی شده تا «این بار درست از آب دربیاید» و فرزندی بی خطا داشته باشد. اما این تصمیم، به جای بازگرداندن فقدان، به تکثیر آن می انجامد؛ زیرا پزشک مسئول بیش از یک نسخه تولید کرده و بدین ترتیب مسئله ی «عدد»-تکثیر انسان-به بحرانی وجودی بدل می شود. با پیش رفتن نمایش، نسخه های مختلف برنارد وارد گفت وگو می شوند؛ هر یک با واکنشی متمایز نسبت به منشأ خود و معنای هویت شخصی. یکی خشمگین است، دیگری سرد و محاسبه گر، و آن دیگری-مایکل بلک-زندگی مستقلی دارد، خانواده ساخته و گذشته ای جداگانه زیسته است. حضور مایکل، که نامی متفاوت برگزیده و مسیر زندگی اش از سالتر فاصله گرفته، ادعای پدر را مبنی بر «درست درآوردن» فرزند پیچیده تر می کند و نشان می دهد تکرار ژنتیکی لزوما به تکرار روانی یا اخلاقی نمی انجامد. چرچیل از خلال این مواجهه های رو در رو، بی آن که به خطابه یا توضیح متوسل شود، پرسش هایی بنیادی را پیش می کشد: اگر انسان ها از نظر ژنتیکی یکسان باشند، یگانگی از کجا می آید؟ آیا هویت محصول ژن هاست یا تجربه ها، انتخاب ها و روابط؟ نمایشنامه به طور مستقیم وارد مناقشه ی دیرینه ی «طبیعت در برابر پرورش» می شود و با شواهد دراماتیک نشان می دهد که گذشته، زیست جهان و کیفیت رابطه ها نقشی تعیین کننده در شکل گیری فردیت دارند. در این میان، تصمیم سالتر به عنوان یک والد، کانون واکاوی اخلاقی اثر است. چرچیل نه علم را محکوم می کند و نه به داوری حقوقی می پردازد؛ بلکه انگیزه های انسانی پدر-اندوه، خودخواهی، ترس از شکست-را در برابر پیامدهای واقعی تصمیمش قرار می دهد و مسئولیت اخلاقی را به سطحی شخصی و بی پناه می کشاند. همین تمرکز، «ما عددی نیستیم» را از اثری صرفا علمی-تخیلی به تأملی اگزیستانسیال بدل می کند: اگر انسان قابل تکثیر باشد، چه چیزی به یک زندگی معنا می دهد؟ مسئولیت در قبال دیگری چگونه تعریف می شود؟ و اصالت «خود» بر چه بنیانی استوار است؟ قدرت نمایشنامه در ایجاز و مینیمالیسم آن است. حذف عناصر زائد نمایشی و تکیه ی کامل بر گفت وگو، تقابل های روانی و فلسفی را در مرکز قرار می دهد و مخاطب را ناگزیر می کند فعالانه بیندیشد. البته همین سبک انتزاعی و غلبه ی ایده بر پیرنگ ممکن است برای برخی تماشاگران کم داستان یا چالش برانگیز جلوه کند و دیالوگ های گسسته، اجرای اثر را دشوار سازد. بااین همه، «ما عددی نیستیم» به واسطه ی عمق فکری، تمرکز بی امان و ارتباط مستقیمش با پرسش های معاصر علم و اخلاق زیستی، یکی از آثار کلیدی تئاتر معاصر به شمار می آید؛ نمایشی که بیش از آن که پاسخ بدهد، پرسش های بنیادین را بی پناه پیش روی مخاطب می گذارد و او را وامی دارد معنای «انسان بودن» را در جهانی بازاندیشی کند که علم، مفهوم یگانگی را به چالش کشیده است.