
آنا کارنینا
لئو تولستوی
هشدار اسپویل
این مطلب شامل خلاصهی کامل کتاب «آنا کارنینا»، اتفاقهای اصلی و توضیح پایان داستان است.
اگر قصد دارید کتاب را بخوانید و نمیخواهید از اتفاقهای مهم آن مطلع شوید، بهتر است ابتدا خود اثر را مطالعه کنید.
درباره کتاب
«آنا کارنینا» یکی از مشهورترین رمانهای لئو تولستوی و از آثار بزرگ ادبیات واقعگرای روسیه است. این رمان ابتدا بین سالهای ۱۸۷۵ تا ۱۸۷۷ بهصورت سریالی منتشر شد و نسخهی کتابی آن در سال ۱۸۷۸ انتشار یافت. داستان در روسیهی قرن نوزدهم، بهویژه میان مسکو، سنپترزبورگ و املاک روستایی میگذرد و زندگی چند خانوادهی اشرافی را به هم پیوند میدهد.
هرچند نام رمان باعث میشود در نگاه اول تصور کنیم با داستانی صرفاً دربارهی آنا روبهرو هستیم، ساختار کتاب بر دو خط اصلی بنا شده است. یک خط زندگی آنا کارنینا، همسرش الکسی کارنین و افسر جوانی به نام الکسی ورونسکی را دنبال میکند؛ خط دیگر دربارهی کنستانتین لوین و رابطهی او با کیتی شچرباتسکایا است. تولستوی این دو مسیر را در کنار خانوادهی استیوا و دالی ابلونسکی قرار میدهد تا شکلهای مختلف عشق، ازدواج، وفاداری، مسئولیت و زندگی خانوادگی را نشان دهد.
«آنا کارنینا» در عین حال که رمانی اجتماعی و خانوادگی است، با دقت زیادی وارد ذهن شخصیتها میشود. احساسات آنها بهندرت ساده و ثابت باقی میماند؛ عشق میتواند با ترس و حسادت همراه شود، بخشش میتواند در کنار غرور قرار بگیرد و حتی شخصیتهایی که در یک لحظه رفتاری خودخواهانه دارند، در لحظهای دیگر توانایی همدلی از خود نشان میدهند. به همین دلیل نمیتوان شخصیتهای اصلی رمان را به قهرمان و ضدقهرمان تقسیم کرد.
شخصیتهای اصلی
آنا کارنینا: زنی باهوش، جذاب و حساس که با الکسی کارنین ازدواج کرده و پسری به نام سریوژا دارد. ورود او به مسکو و آشناییاش با ورونسکی مسیر زندگی چند خانواده را تغییر میدهد.
الکسی کارنین: شوهر آنا، مقام دولتی منظم و رسمی سنپترزبورگ. او بیش از بسیاری از شخصیتهای رمان به نظم، وظیفه، ظاهر اجتماعی و حفظ موقعیت خانواده اهمیت میدهد، اما واکنشهایش در طول داستان پیچیدهتر از تصویر یک شوهر صرفاً سرد و بیاحساس است.
الکسی ورونسکی: افسر جوان، ثروتمند و محبوبی که ابتدا توجه کیتی را به خود جلب کرده است. آشنایی با آنا زندگی شخصی و اجتماعی او را نیز دگرگون میکند.
کنستانتین لوین: زمینداری اهل روستا که ذهنی پرسشگر و شخصیتی درونگرا دارد. او به کیتی علاقهمند است و همزمان دربارهی کار، خانواده، جامعه، ایمان و معنای زندگی فکر میکند.
کیتی شچرباتسکایا: دختر جوان خانوادهی شچرباتسکی که در آغاز داستان میان علاقهی لوین و توجه ورونسکی قرار میگیرد. تجربههای بعدی او باعث میشود نگاهش به عشق و زندگی تغییر کند.
استیوا ابلونسکی: برادر آنا و شوهر دالی. مردی خوشمشرب و اجتماعی که بیمسئولیتیهایش در زندگی خانوادگی، بحران آغازین رمان را ایجاد میکند.
دالی ابلونسکایا: همسر استیوا و خواهر کیتی. او بیشتر زندگی خود را صرف ادارهی خانه و بزرگ کردن فرزندان کرده و یکی از شخصیتهایی است که هزینهی واقعی بیثباتی یک ازدواج را نشان میدهد.
نیکلای لوین: برادر کنستانتین لوین که زندگی دشوار و رابطهای پرتنش با خانوادهاش دارد. وضعیت او بعدها تأثیر مهمی بر لوین و کیتی میگذارد.
سرگئی کوزنیشف: برادر ناتنی لوین، نویسنده و متفکری شناختهشده که نسبت به مسائل اجتماعی و سیاسی دیدگاهی متفاوت از لوین دارد.
داستان کامل آنا کارنینا
بحران خانوادهی ابلونسکی
رمان با یک بحران خانوادگی آغاز میشود. استیوا ابلونسکی به همسرش دالی خیانت کرده و دالی از این موضوع باخبر شده است. خانهی آنها که پیش از این نیز مشکلات زیادی داشت، حالا عملاً از نظم افتاده؛ زن و شوهر با یکدیگر صحبت نمیکنند و حتی آیندهی ازدواجشان نامعلوم شده است. استیوا از وضعیتی که به وجود آورده ناراحت است، اما ناراحتی او بیشتر از آشفتگی زندگی خودش سرچشمه میگیرد تا از درک عمیق رنجی که به همسرش تحمیل کرده است.
استیوا شخصیتی خوشمشرب، دوستداشتنی و اجتماعی دارد و همین ویژگی باعث میشود بسیاری از اطرافیانش با وجود بیمسئولیتیهایش همچنان او را دوست داشته باشند. او بهسرعت خود را با شرایط وفق میدهد و برخلاف دالی، بحران خانوادگی تمام زندگیاش را دربرنمیگیرد. با این حال میداند برای آرام کردن همسرش به کسی نیاز دارد که دالی به او اعتماد داشته باشد، بنابراین از خواهرش آنا میخواهد از سنپترزبورگ به مسکو بیاید.
در همین روزها کنستانتین لوین نیز وارد مسکو شده است. او دوست قدیمی استیواست، اما دلیل اصلی سفرش دیدن خانوادهی شچرباتسکی و بهخصوص کیتی است. لوین مدتهاست کیتی را دوست دارد و تصمیم گرفته از او خواستگاری کند، هرچند اختلاف میان زندگی روستایی خودش و محیط اشرافی مسکو باعث میشود نسبت به نتیجهی این تصمیم تردید داشته باشد.
ورود آنا به مسکو
آنا با قطار از سنپترزبورگ به مسکو میآید. در همان ایستگاه، مسیر او برای نخستین بار با ورونسکی تلاقی میکند. ورونسکی برای استقبال از مادرش آمده و آنا نیز در طول سفر با کنتس ورونسکایا همصحبت بوده است. نخستین برخورد آنا و ورونسکی کوتاه است، اما توجه هر دو را جلب میکند؛ نه به این معنا که همان لحظه رابطهای میانشان شکل میگیرد، بلکه نوعی کنجکاوی و کشش اولیه ایجاد میشود که بعداً اهمیت آن روشن خواهد شد.
کمی بعد حادثهای مرگبار در ایستگاه رخ میدهد و فضای استقبال ناگهان تغییر میکند. آنا از اتفاقی که افتاده عمیقاً متأثر میشود و آن را نشانهای شوم میبیند. ورونسکی نیز برای کمک به خانوادهی فرد جانباخته پولی در اختیار مسئولان قرار میدهد. حضور راهآهن و مرگی که با ورود آنا به مسکو همزمان شده، از همان آغاز تصویری ناآرام در حاشیهی داستان او ایجاد میکند.
وقتی آنا به خانهی ابلونسکی میرسد، به سراغ دالی میرود و با او صحبت میکند. او برخلاف استیوا سعی نمیکند مسئله را کوچک جلوه دهد و رنج دالی را جدی میگیرد. در عین حال از برادرش دفاع میکند و میکوشد دالی را متقاعد کند که هنوز امکان ادامهی زندگی مشترک وجود دارد. گفتوگوی آنا تأثیر میگذارد و بحران خانواده دستکم برای مدتی آرام میشود، هرچند مشکلات بنیادی ازدواج استیوا و دالی از بین نمیروند.
کیتی، ورونسکی و لوین
در سوی دیگر داستان، لوین با نگرانی خود را برای خواستگاری از کیتی آماده میکند. علاقهی او به کیتی عمیق است، اما به خودش اطمینان چندانی ندارد. زندگی سادهتر و روستایی او با محیطی که کیتی در آن بزرگ شده متفاوت است و لوین تصور میکند شاید جوانی اجتماعی و جذاب مانند ورونسکی برای او انتخاب مناسبتری باشد.
این ترس بیدلیل نیست. کیتی در آن زمان به ورونسکی علاقهمند شده و رفتار ورونسکی نیز به او اجازه داده تصور کند ممکن است بهزودی پیشنهاد ازدواج دریافت کند. وقتی لوین سرانجام از کیتی خواستگاری میکند، کیتی با وجود علاقه و احترامی که برای او دارد، پیشنهادش را رد میکند. او هنوز امید دارد آیندهاش با ورونسکی شکل بگیرد.
لوین از این پاسخ بهشدت آسیب میبیند و تقریباً بلافاصله تصمیم میگیرد مسکو را ترک کند. اما کیتی نیز هنوز نمیداند که برداشت خودش از رفتار ورونسکی تا چه اندازه با نیت واقعی او متفاوت است. ورونسکی از معاشرت با کیتی و توجهی که میانشان شکل گرفته لذت میبرد، اما برخلاف کیتی این رابطه را مقدمهی قطعی ازدواج نمیبیند. چیزی که برای کیتی مقدمهی تشکیل یک زندگی است، برای ورونسکی هنوز بیشتر نوعی معاشرت عاشقانه محسوب میشود.
دیدار آنا و ورونسکی
نقطهی تعیینکننده در یک مهمانی و مجلس رقص اتفاق میافتد. کیتی با انتظار زیادی به آنجا میرود و امیدوار است رابطهاش با ورونسکی در همان شب جدیتر شود. در ابتدا همهچیز مطابق تصور او به نظر میرسد، اما با ورود آنا فضای رابطه تغییر میکند.
آنا برای جلب توجه ورونسکی به مجلس نیامده است. با این حال ورونسکی نمیتواند نگاه و توجه خود را از او بردارد و این تغییر برای کیتی کاملاً آشکار است. آنا نیز کمکم متوجه شدت توجه ورونسکی میشود و هرچند ظاهراً نمیخواهد وارد چنین رابطهای شود، از کششی که میان آنها شکل گرفته آگاه است.
برای کیتی این شب یک شکست عاطفی جدی است. او نهتنها میفهمد ورونسکی آن قصدی را که خودش تصور میکرد نداشته، بلکه میبیند مردی که امید ازدواج با او را داشته حالا مجذوب زنی متأهل شده است. آنا نیز پس از مهمانی احساس میکند بهتر است هرچه زودتر به سنپترزبورگ برگردد و دوباره وارد زندگی معمول خود شود.
بازگشت آنا به سنپترزبورگ
آنا مسکو را ترک میکند، اما فاصله گرفتن از ورونسکی به اندازهای که تصور میکرد ساده نیست. در سفر بازگشت، ذهن او همچنان درگیر اتفاقهای روزهای گذشته است و حضور ناگهانی ورونسکی در مسیر به او نشان میدهد که مسئله تمام نشده است. ورونسکی تصمیم گرفته آنا را دنبال کند و دیگر نمیخواهد علاقهی خود را صرفاً به یک آشنایی کوتاه محدود کند.
وقتی آنا به خانه بازمیگردد، شوهرش کارنین و پسرش سریوژا دوباره در مرکز زندگی او قرار میگیرند. دیدار با سریوژا برایش صمیمانه و مهم است، اما نگاهش به کارنین تغییر کرده است. ویژگیهایی که پیش از این بخشی عادی از زندگی مشترکشان بود، حالا بیشتر به چشمش میآید: رسمی بودن، فاصلهی عاطفی و شیوهی حسابشدهای که کارنین با روابط انسانی برخورد میکند.
با این حال زندگی آنا و کارنین را نمیتوان پیش از ورود ورونسکی صرفاً جهنمی دانست. ازدواج آنها شور عاشقانهی زیادی ندارد و فاصلهی سنی و شخصیتی میانشان محسوس است، اما ساختاری باثبات دارد و مهمتر از همه، آنا رابطهی عمیقی با پسرش دارد. ورود ورونسکی باعث میشود آنچه پیشتر تحملپذیر یا عادی به نظر میرسید، برای آنا به نشانهی محدودیت زندگیاش تبدیل شود.
آغاز رابطهی آنا و ورونسکی
ورونسکی حضور خود را در محافلی که آنا در آنها رفتوآمد میکند بیشتر میکند و خیلی زود توجه جامعه نیز به علاقهی او جلب میشود. در ابتدا هنوز میتوان همهچیز را در قالب معاشرتهای رایج اشرافی توجیه کرد، اما شدت توجه ورونسکی و واکنشهای آنا آرامآرام از این مرز عبور میکند. کارنین نیز تغییر رفتار همسرش را میبیند و بهخصوص از این نگران است که دیگران دربارهی رابطهی آنها چه تصوری پیدا کنند.
کارنین سعی میکند با آنا صحبت کند، اما زبان او زبان احساس نیست. بیشتر دربارهی وظیفه، موقعیت اجتماعی، مذهب، آبروی خانواده و پیامدهای رفتارش حرف میزند. آنا چنین سخنانی را نه نشانهی نگرانی یک همسر، بلکه نشانهی همان فاصلهای میبیند که حالا بیش از گذشته آزارش میدهد.
رابطهی آنا و ورونسکی سرانجام از حد معاشرت اجتماعی عبور میکند. از این نقطه، آنا در وضعیتی قرار میگیرد که نمیتواند دو بخش زندگی خود را بهراحتی کنار هم نگه دارد. از یک سو ورونسکی برایش نشانهی عشقی است که تصور میکند در ازدواج خود تجربه نکرده؛ از سوی دیگر سریوژا، زندگی خانوادگی و موقعیت اجتماعی او همچنان به کارنین پیوند خورده است.
کارنین و بحران زندگی مشترک
کارنین بهتدریج مطمئن میشود مسئله فقط شایعه یا علاقهای گذرا نیست، اما واکنش اولیهاش جدایی نیست. او بیش از هر چیز میخواهد ظاهر زندگی خانوادگی حفظ شود. از نگاه او رسوایی عمومی میتواند هم موقعیت خودش را نابود کند و هم آیندهی آنا و فرزندشان را تحت تأثیر قرار دهد.
این نگرانی البته باعث نمیشود رنج شخصی کارنین بیاهمیت باشد. او احساس تحقیر و حسادت دارد، اما حتی برای بیان احساسات خودش نیز به زبان رسمی و خشک پناه میبرد. تولستوی از این طریق نشان میدهد که محدودیت عاطفی کارنین واقعی است، اما همین مرد در ادامه توانایی واکنشهایی را نشان میدهد که با تصویر سادهی یک شوهر سنگدل سازگار نیست.
آنا در مقابل روزبهروز بیشتر از وضعیت دوگانهی خود خسته میشود. نمیتواند به زندگی گذشته برگردد و هنوز راه روشنی برای آیندهاش با ورونسکی ندارد. مهمتر از همه اینکه خروج از ازدواج برای او صرفاً به معنای ترک شوهر نیست؛ رابطه با سریوژا، موقعیت اجتماعی و حتی حق تصمیمگیری دربارهی آیندهی خودش نیز درگیر این مسئله است.
کیتی پس از شکست عاطفی
در مسکو، کیتی پس از ماجرای ورونسکی دچار بحران میشود. شکست فقط از دست دادن یک خواستگار احتمالی نیست؛ او باید با این واقعیت روبهرو شود که دربارهی احساسات ورونسکی و حتی خواستههای خودش اشتباه کرده است. خانواده برای بهبود حال او تصمیم میگیرند مدتی از محیط مسکو فاصله بگیرند.
در سفر، کیتی با افرادی آشنا میشود که زندگی آنها کمتر حول مهمانیها، ازدواجهای اشرافی و رقابتهای اجتماعی میچرخد. یکی از مهمترین این آشناییها دختری به نام وارنکا است که از بیماران و افراد نیازمند مراقبت میکند. کیتی ابتدا شیفتهی این نوع زندگی میشود و حتی میکوشد آن را تقلید کند.
تجربهی کیتی در نهایت پیچیدهتر از یک تغییر ناگهانی مذهبی یا اخلاقی است. او متوجه میشود حتی تلاش برای «خوب بودن» نیز اگر صرفاً تبدیل به نقش تازهای برای نمایش خود شود، نمیتواند پاسخ همهچیز باشد. با این حال از این دوره پختهتر بیرون میآید و نگاهش به عشق، مسئولیت و زندگی مشترک با آن دختر ابتدای رمان تفاوت پیدا میکند.
لوین و زندگی در روستا
لوین پس از رد شدن از سوی کیتی به ملک روستایی خود برمیگردد. او میخواهد با کار و زندگی روزمره ذهنش را از شکست عاطفی دور کند و دوباره خود را درگیر ادارهی زمین، کشاورزی و رابطه با دهقانان میکند. کار برای لوین فقط منبع درآمد نیست؛ او دائماً به این فکر میکند که چگونه باید زمین را اداره کرد و چه رابطهای میان مالک، کارگر و نتیجهی کار وجود دارد.
تلاشهای او همیشه موفق نیست. نظریههایی که در ذهن لوین منظم به نظر میرسند، در عمل با عادتهای دهقانان، شرایط اقتصادی و پیچیدگی رفتار انسان برخورد میکنند. گاهی از آنها ناامید میشود و گاهی خودش میپذیرد که نگاهش بیش از حد انتزاعی بوده است.
یکی از مهمترین تجربههایش زمانی شکل میگیرد که خودش در کنار دهقانان به کار میپردازد. لوین در جریان کار جسمی و هماهنگی با دیگران برای مدتی از اضطراب دائمی ذهنش فاصله میگیرد و نوعی رضایت مستقیم را تجربه میکند. این لحظهها هنوز پاسخ نهایی پرسشهای او نیستند، اما زمینهای برای جستوجویی فراهم میکنند که تا پایان رمان ادامه دارد.
مسابقهی اسبدوانی و آشکارتر شدن بحران
در سنپترزبورگ، رابطهی آنا و ورونسکی دیگر به مرحلهای رسیده که پنهان کردن احساسات دشوار شده است. یکی از صحنههای مهم این دوره مسابقهی اسبدوانی افسران است که ورونسکی نیز در آن شرکت میکند. آنا در میان تماشاگران حضور دارد و کارنین نیز رفتار او را زیر نظر میگیرد.
در جریان مسابقه حادثهای برای ورونسکی و اسبش رخ میدهد و آنا نمیتواند اضطراب خود را پنهان کند. واکنش او چنان شدید است که برای کارنین معنای روشنی دارد. مسئله دیگر فقط چیزی نیست که بتوان آن را پشت آداب اجتماعی پنهان کرد.
بعد از این اتفاق، کشمکش آنا و کارنین مستقیمتر میشود. آنا سرانجام اعتراف میکند که ورونسکی را دوست دارد و رابطهی آنها واقعی است. کارنین با وجود خشم و تحقیر، باز هم فوراً به جدایی رضایت نمیدهد؛ او میخواهد تا زمانی که تصمیم دیگری نگرفتهاند، ظاهر زندگی خانوادگی حفظ شود و رسوایی آشکاری رخ ندهد.
بارداری آنا و تصمیمهای دشوار
در همین دوره آنا باردار است و انتظار فرزندی از ورونسکی را میکشد. این موضوع وضعیت او را پیچیدهتر میکند، زیرا دیگر نمیتوان رابطه را صرفاً در سطح احساسی یا اجتماعی نگه داشت. آیندهی آنا، کارنین، ورونسکی، سریوژا و فرزندی که قرار است به دنیا بیاید همگی به تصمیمی وابسته شدهاند که هیچکس راه سادهای برای آن ندارد.
ورونسکی ترجیح میدهد آنا زندگی مشترکش با کارنین را ترک کند و آزادانه با او زندگی کند، اما این تصمیم برای آنا به معنای احتمال جدایی از سریوژاست. او نمیتواند تصور کند پسرش را از دست بدهد، در حالی که ادامهی زندگی در خانهی کارنین نیز هر روز دشوارتر میشود.
کارنین مدتی به طلاق فکر میکند و حتی برای آن آماده میشود، ولی قوانین و هنجارهای آن دوره مسئله را پیچیده میکنند. طلاق نه فرایندی ساده است و نه پیامدهای اجتماعی آن برای زن و مرد یکسان. همین بنبست حقوقی و اجتماعی در ادامه به یکی از عوامل مهم بیثباتی زندگی آنا تبدیل میشود.
بیماری آنا و رویارویی کارنین و ورونسکی
پس از زایمان دختر آنا و ورونسکی، وضعیت جسمی آنا برای مدتی بحرانی میشود و اطرافیان تصور میکنند ممکن است زنده نماند. در این شرایط بسیاری از دشمنیها و حسابگریهای قبلی ناگهان اهمیت خود را از دست میدهند. آنا که در وضعیتی بسیار آشفته قرار دارد از کارنین طلب بخشش میکند.
واکنش کارنین یکی از پیچیدهترین لحظات شخصیت اوست. مردی که تا آن زمان بیشتر با زبان وظیفه و آبرو حرف زده بود، ناگهان احساس میکند میتواند آنا را ببخشد. او نهفقط با همسرش مهربان میشود، بلکه نسبت به ورونسکی نیز برای مدتی از خشم و انتقام فاصله میگیرد.
این بخش تصویر سادهای را که آنا و حتی خواننده ممکن بود از کارنین ساخته باشند برهم میزند. بخشش برای او احساس نوعی رهایی اخلاقی ایجاد میکند و در همان زمان ورونسکی را در موقعیتی دشوار قرار میدهد. ورونسکی که برای مقابله با یک شوهر سختگیر آماده بود، حالا با مردی روبهرو شده که در لحظهی بحران بخششی غیرمنتظره نشان داده است.
آنا و ورونسکی پس از بحران
ورونسکی بعد از این اتفاق با بحران شدیدی روبهرو میشود و وضعیت روحی او به رفتاری خطرناک نسبت به خودش میرسد، اما زنده میماند. از سوی دیگر آنا برخلاف انتظار از بیماری جان سالم به در میبرد و همین موضوع تمام پرسشهای حلنشدهی گذشته را دوباره بازمیگرداند.
بخشش کارنین نتوانسته عشق آنا به ورونسکی را از بین ببرد و بازگشت به شکل قبلی زندگی مشترک نیز برای او ممکن نیست. سرانجام آنا کارنین را ترک میکند و همراه ورونسکی از روسیه میرود. آنها تصور میکنند با فاصله گرفتن از جامعهای که پیوسته رابطهشان را قضاوت میکند، میتوانند زندگی تازهای آغاز کنند.
اما مسئلهی سریوژا حل نشده باقی میماند. آنا دختر خردسالش را همراه دارد، ولی پسرش نزد کارنین میماند و جدایی از او به یکی از عمیقترین زخمهای زندگی آنا تبدیل میشود. همچنین آنا و ورونسکی هنوز از نظر قانونی زن و شوهر نیستند و آیندهی رابطهی آنها همچنان به مسئلهی طلاق وابسته است.
بازگشت لوین و کیتی به یکدیگر
در همین زمان مسیر لوین و کیتی دوباره به هم نزدیک میشود. هر دو از زمان نخستین خواستگاری تغییر کردهاند. لوین هنوز کیتی را دوست دارد، اما شکست قبلی باعث شده نسبت به امید دوباره محتاط باشد؛ کیتی نیز حالا بهتر میفهمد علاقهاش به ورونسکی تا چه اندازه با تصور و انتظار اجتماعی آمیخته بوده است.
دیدار دوبارهی آنها به یکی از صحنههای مشهور رمان منتهی میشود. لوین و کیتی بهجای بیان مستقیم تمام حرفهایشان، با نشانهها و حروف ابتدایی جملهها با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و با شگفتی درمییابند منظور هم را میفهمند. آنچه در خواستگاری نخست به شکست انجامیده بود، این بار با شناختی متفاوت از یکدیگر همراه است.
لوین دوباره پیشنهاد ازدواج میدهد و کیتی این بار میپذیرد. با این حال تولستوی این لحظه را پایان خوش داستان آنها نمیگیرد. برای لوین، پذیرفته شدن از سوی کیتی رؤیایی است که مدتها انتظارش را کشیده، اما بهزودی مشخص میشود عاشق شدن و ازدواج کردن با ساختن یک زندگی مشترک واقعی یکسان نیستند.
ازدواج لوین و کیتی
پیش از ازدواج، لوین با اضطرابهای همیشگی خودش روبهرو میشود. او دربارهی گذشتهی خود با کیتی صادق است و همین صداقت در ابتدا برای هر دو دردناک میشود. همچنین مسائل مذهبی مراسم ازدواج برای لوینی که هنوز نسبت به ایمان دچار تردید است، پرسشهایی ایجاد میکند.
پس از ازدواج، اختلافهای کوچک و بزرگ خیلی زود وارد زندگی آنها میشوند. لوین که در ذهن خود تصویری آرمانی از زندگی زناشویی ساخته بود، تعجب میکند که حتی دو نفر عاشق نیز ممکن است بر سر مسائل ظاهراً ساده از یکدیگر برنجند. حسادت و تندی نیز در رفتار او دیده میشود و کیتی همیشه مطابق انتظارش رفتار نمیکند.
با این حال تفاوت اساسی این رابطه در این است که بحرانها لزوماً به جدایی بیشتر منتهی نمیشوند. لوین و کیتی بهتدریج یاد میگیرند که زندگی مشترک تنها مجموعهای از احساسات شدید عاشقانه نیست. مسئولیت، سازگاری، بخشش و پذیرفتن فرد دیگری با نیازها و ضعفهای خودش بخش بزرگی از چیزی است که ازدواج آنها را شکل میدهد.
زندگی آنا و ورونسکی در خارج از روسیه
آنا و ورونسکی مدتی در اروپا و بهویژه ایتالیا زندگی میکنند. در آغاز این دوره، دور بودن از جامعهی سنپترزبورگ به آنها احساس آزادی میدهد. دیگر لازم نیست هر روز با نگاه کسانی روبهرو شوند که رابطهشان را رسوایی میدانند و میتوانند بخش زیادی از وقت خود را کنار یکدیگر بگذرانند.
با این حال آزادی ظاهری خیلی زود محدودیتهای خودش را نشان میدهد. ورونسکی که پیش از این زندگی فعالی در ارتش و جامعه داشت، حالا برای پر کردن وقت خود به علایق تازهای روی میآورد. آنا نیز متوجه میشود زندگی با کسی که دوستش دارد، بهتنهایی نمیتواند جای تمام بخشهایی را که از زندگی گذشتهاش از دست داده بگیرد.
از همه مهمتر، سریوژا همچنان در روسیه است. آنا نمیتواند نقش مادری خود را از ذهنش حذف کند و زندگی تازهاش دائماً با احساس فقدان همراه است. بنابراین سفر اروپا نه پایان بحران، بلکه فاصلهای موقت از محیطی است که مشکلات رابطهی آنها در آن شکل گرفته بود.
بازگشت به روسیه و طرد اجتماعی آنا
آنا و ورونسکی سرانجام به روسیه بازمیگردند و این بازگشت تفاوت موقعیت اجتماعی آنها را آشکارتر میکند. ورونسکی با وجود رابطهای که همه از آن خبر دارند، هنوز میتواند در بسیاری از محافل مردانه و اجتماعی حضور پیدا کند. موقعیت او آسیب دیده است، اما زندگی اجتماعی برایش کاملاً بسته نشده است.
وضعیت آنا بسیار متفاوت است. زنانی که زمانی با او معاشرت میکردند حاضر نیستند مانند گذشته او را بپذیرند و حضورش در بعضی محافل به مسئلهای حساس تبدیل میشود. همین تفاوت باعث میشود آنا بیشتر احساس کند نهتنها ازدواجش را از دست داده، بلکه جامعه نیز امکان ساختن زندگی تازهای را به او نمیدهد.
این طردشدگی صرفاً مسئلهی ناراحت شدن از چند مهمانی نیست. روابط اجتماعی در محیطی که آنا در آن زندگی کرده بخش بزرگی از هویت و جایگاه فرد را تشکیل میدهد. ورونسکی میتواند از خانه بیرون برود، دوستانش را ببیند و در فعالیتهای عمومی حضور داشته باشد، در حالی که جهان آنا هر روز محدودتر میشود.
دیدار آنا با سریوژا
یکی از دردناکترین مسائل برای آنا جدایی از سریوژاست. کارنین و اطرافیانش اجازه نمیدهند مادر و پسر آزادانه یکدیگر را ببینند و حتی شرایط زندگی آنا را به شکلی برای کودک توضیح دادهاند که حضور دوبارهی او تقریباً غیرممکن به نظر میرسد.
با این حال آنا در روز تولد سریوژا نمیتواند دور بماند. او مخفیانه وارد خانهی سابق خود میشود و پسرش را میبیند. ملاقات آنها نشان میدهد رابطهی عاطفی میان مادر و فرزند با تصمیم بزرگسالان از بین نرفته است و سریوژا هنوز عمیقاً به مادرش وابسته است.
این دیدار کوتاه نیز نمیتواند موقعیت را تغییر دهد. آنا مجبور است دوباره از پسرش جدا شود و به زندگی با ورونسکی برگردد. از این پس هر بار که احساس کند ورونسکی در حال فاصله گرفتن از اوست، پشت این ترس واقعیت دیگری نیز وجود دارد: او پیش از این بخش بزرگی از زندگی خود و فرزندش را برای این رابطه از دست داده است.
حضور اجتماعی و تحقیر آنا
آنا حاضر نیست بهسادگی قبول کند که دیگر حق حضور در جامعه را ندارد. در یکی از مهمترین صحنههای بازگشت به روسیه، تصمیم میگیرد در یک اجرای عمومی حاضر شود. ورونسکی میداند این تصمیم ممکن است نتیجهی تلخی داشته باشد و از آن استقبال نمیکند، اما آنا میخواهد ثابت کند نمیتواند برای همیشه پنهان بماند.
حضور او همان واکنشی را برمیانگیزد که ورونسکی از آن میترسید. رفتار برخی زنان جامعه و برخوردی که با آنا میشود، طردشدگی او را به شکلی آشکار نشان میدهد. آنا که تلاش کرده بود با اعتمادبهنفس وارد محیط شود، با احساس تحقیر آنجا را ترک میکند.
بعد از این اتفاق میان او و ورونسکی نیز تنش ایجاد میشود. ورونسکی احساس میکند آنا با وجود هشدارهایش خود را در معرض این موقعیت قرار داده، در حالی که آنا میتواند این مخالفت را نشانهای دیگر از محدودیت زندگی خود ببیند. از اینجا به بعد شکاف میان آزادی نسبی ورونسکی و انزوای فزایندهی آنا اهمیت بیشتری پیدا میکند.
زندگی لوین و کیتی
زندگی لوین و کیتی نیز در همان زمان بیدردسر نیست. لوین باید یاد بگیرد خانهای که پیش از ازدواج کاملاً مطابق عادتهای خودش اداره میشد، حالا فضای زندگی فرد دیگری نیز هست. کیتی نیز با جهانی روبهرو شده که با خانهی خانوادگیاش تفاوت دارد و باید جایگاه خودش را در آن پیدا کند.
لوین گاهی از توجه کیتی به دیگران حسادت میکند و گاهی از مسائلی کوچک بیش از اندازه ناراحت میشود. ذهن تحلیلگر او قادر است یک اتفاق معمولی را به مسئلهای بزرگ تبدیل کند. با این حال پس از هر درگیری، ظرفیت بازنگری در رفتار خودش را دارد و کمکم میفهمد تصویر آرمانیاش از ازدواج باید جای خود را به تجربهی واقعی زندگی بدهد.
کیتی نیز در زندگی مشترک فقط نقش همراه و آرامکنندهی لوین را ندارد؛ خودش تصمیم میگیرد، نیازهایش را بیان میکند و در بحرانها توانایی مستقلی نشان میدهد او در خانه تصمیم میگیرد، نیازهای خودش را بیان میکند و در بحرانهای بعدی تواناییای نشان میدهد که حتی لوین را غافلگیر میکند. ازدواج آنها بهجای تبدیل کردن دو نفر به یک شخصیت واحد، تفاوتهایشان را آشکارتر میکند.
بیماری و مرگ نیکلای
یکی از مهمترین آزمونهای زندگی مشترک لوین و کیتی زمانی فرا میرسد که خبر وخامت حال نیکلای، برادر لوین، میرسد. لوین میخواهد به دیدن او برود، اما در ابتدا تمایل ندارد کیتی را همراه خود ببرد. بخشی از این مقاومت از نگرانی برای او و بخشی از عادت لوین به مواجههی انفرادی با مشکلات سرچشمه میگیرد.
کیتی اصرار میکند همراه شوهرش باشد و وقتی با شرایط نیکلای روبهرو میشود، برخلاف لوین که در برابر بیماری و نزدیک شدن مرگ احساس ناتوانی میکند، سریعتر میتواند نیازهای عملی بیمار را تشخیص دهد. او به مراقبت از نیکلای کمک میکند و حضورش فضای دشوار آن روزها را قابلتحملتر میسازد.
نیکلای سرانجام از دنیا میرود. تجربهی مرگ برادر بار دیگر پرسشهای قدیمی لوین را دربارهی زندگی و مرگ زنده میکند، اما این بار او تنها نیست. در همین دوره مشخص میشود کیتی باردار است و به این ترتیب تجربهی مرگ و انتظار تولد تقریباً در کنار یکدیگر وارد زندگی آنها میشود.
زندگی آنا و ورونسکی در ملک روستایی
آنا و ورونسکی مدتی در ملک ورونسکی زندگی میکنند و از نظر مادی تقریباً چیزی کم ندارند. ورونسکی ملک را توسعه میدهد، به ادارهی آن علاقه نشان میدهد و میکوشد زندگی منظم و فعالی برای خودش بسازد. آنا نیز مطالعه میکند و در برخی فعالیتها و برنامههای محلی مشارکت دارد.
از بیرون ممکن است زندگی آنها شبیه زندگی یک زوج ثروتمند و مستقل باشد، اما وضعیت حقوقی و اجتماعی آنا همچنان حل نشده است. او هنوز همسر قانونی کارنین است و همین مسئله بر آیندهی دخترش و امکان ازدواج رسمی با ورونسکی تأثیر میگذارد. ورونسکی نیز میخواهد این وضعیت بالاخره پایان پیدا کند.
طلاق به همین دلیل دوباره به مسئلهای اساسی تبدیل میشود. آنا از یک سو خواهان آزادی است و از سوی دیگر هر تماس با کارنین او را به زندگیای برمیگرداند که میخواهد از آن فاصله بگیرد. کارنین نیز تحت تأثیر محیط مذهبی و اجتماعی اطراف خود بهسادگی حاضر نیست خواستهی آنها را بپذیرد.
افزایش تنش میان آنا و ورونسکی
هرچه زمان میگذرد، چیزی که زمانی بزرگترین نقطهی قوت رابطهی آنا و ورونسکی بود به یکی از منابع آسیبپذیری آن تبدیل میشود. آنا برای بودن با ورونسکی تقریباً تمام ساختار قبلی زندگی خود را از دست داده است؛ بنابراین طبیعی است که اهمیت این رابطه برای او بسیار بیشتر از یک بخش معمولی زندگی باشد.
ورونسکی چنین وضعیتی ندارد. او نیز برای رابطه با آنا هزینه داده و بخشی از مسیر نظامی و اجتماعی پیشین خود را کنار گذاشته است، اما هنوز میتواند هویتی مستقل از رابطه داشته باشد. فعالیتهای اجتماعی، امور املاک و ارتباط با دیگران برای او ادامه پیدا میکند و همین مسئله آنا را نگران میکند.
هر بار که ورونسکی زمانی را دور از خانه میگذراند، آنا بیشتر به این فکر میکند که شاید علاقهی او کاهش یافته باشد. مسئله فقط حسادت به یک زن خاص نیست؛ ترس بنیادیتر این است که اگر ورونسکی روزی او را ترک کند، دیگر چه چیزی برایش باقی خواهد ماند؟ همین وابستگی شدید باعث میشود رفتارهایی که شاید زمانی عادی بودند، برای آنا نشانههایی از فاصله گرفتن به نظر برسند.
ملاقات آنا و لوین
در یکی از معدود نقاطی که دو خط اصلی رمان مستقیماً به یکدیگر میرسند، لوین با آنا ملاقات میکند. این دیدار با واسطهی استیوا اتفاق میافتد و لوین که پیش از آن بیشتر آنا را از خلال داستانهایی که دربارهاش شنیده میشناسد، با زنی متفاوت از تصویری که ممکن بود در ذهنش ساخته باشد روبهرو میشود.
آنا در این ملاقات باهوش، صمیمی و بسیار تأثیرگذار است و لوین بهوضوح مجذوب شخصیت او میشود. او نه با چهرهای افسانهای یا هیولایی، بلکه با انسانی واقعی روبهروست که جذابیت، درد و پیچیدگی را همزمان در خود دارد. این صحنه فاصلهی میان قضاوت اجتماعی دربارهی آنا و تجربهی مستقیم حضور او را نشان میدهد.
وقتی لوین به خانه برمیگردد و دربارهی ملاقاتش حرف میزند، کیتی از علاقه و تحسین آشکار او نسبت به آنا ناراحت میشود. برای لحظاتی حسادت وارد زندگی آنها میشود، اما برخلاف بحرانهای آنا و ورونسکی، این اختلاف به شکافی دائمی تبدیل نمیشود. لوین و کیتی میتوانند دربارهی آن صحبت کنند و دوباره به یکدیگر نزدیک شوند.
تولد فرزند لوین و کیتی
با نزدیک شدن زمان تولد فرزندشان، لوین بار دیگر با احساس ناتوانی در برابر واقعیتهای زندگی روبهرو میشود. کسی که ساعتها دربارهی کشاورزی، اقتصاد، سیاست و معنای زندگی فکر میکند، در لحظهای که همسرش به کمک نیاز دارد تقریباً هیچ کنترلی بر اتفاقها ندارد.
فرزند آنها، پسری که میتیا نامیده میشود، به دنیا میآید. واکنش اولیهی لوین آن شور بینقصی نیست که خودش انتظار داشته است. او حتی از این موضوع متعجب میشود که چرا احساسش نسبت به نوزاد فوراً به آن شکل آرمانی که تصور میکرد ظاهر نشده است.
رابطهی او با فرزند بهتدریج شکل میگیرد و همین واقعگرایی یکی از ویژگیهای مهم خط لوین است. تولستوی حتی تجربههایی مانند ازدواج و پدر شدن را به لحظههای جادویی و بینقص تبدیل نمیکند؛ معنا برای لوین غالباً چیزی است که در جریان زندگی روزمره ساخته میشود، نه چیزی که در یک لحظه آماده در اختیار او قرار بگیرد.
حسادت، تنهایی و فروپاشی رابطه
در خط آنا و ورونسکی، اختلافها شدیدتر میشوند. آنا نسبت به رفتوآمدهای ورونسکی حساس است و گاهی پیش از آنکه مدرکی داشته باشد، نتیجه میگیرد که او دیگر دوستش ندارد یا ممکن است زن دیگری را به او ترجیح دهد. ورونسکی نیز احساس میکند باید دائماً علاقهی خود را ثابت کند و هر تلاشش برای داشتن بخشی مستقل از زندگی با سوءظن روبهرو میشود.
در عین حال نباید تمام مشکل را به حسادت آنا تقلیل داد. انزوای اجتماعی او واقعی است، جدایی از سریوژا واقعی است و مسئلهی طلاق همچنان آیندهی او را نامعلوم نگه داشته است. ورونسکی میتواند گاهی از فشار رابطه فاصله بگیرد، اما آنا فضای بسیار محدودتری برای چنین فاصلهای دارد.
آنا برای خواب و آرام کردن اضطراب خود گاهی به دارویی آرامبخش متکی میشود و وضعیت عاطفیاش بیثباتتر میشود. در بعضی لحظات بعد از مشاجره میخواهد با ورونسکی آشتی کند، اما پیش از آنکه گفتوگو شکل بگیرد دوباره رفتار یا جملهای را نشانهی بیعلاقگی او تفسیر میکند. ورونسکی نیز بهتدریج خسته و دفاعیتر میشود و همین واکنش ترس آنا را بیشتر میکند.
این چرخه به شکلی دردناک خود را تقویت میکند. آنا از ترس از دست دادن ورونسکی فشار بیشتری بر رابطه وارد میکند؛ ورونسکی در واکنش به فشار بیشتر به استقلال نیاز پیدا میکند؛ فاصله گرفتن او نیز برای آنا اثبات تازهای میشود که ترسش درست بوده است. عشقی که زمانی برای هر دو نشانهی رهایی بود، حالا زیر بار ترس، انزوا و انتظاراتی که نمیتواند برآورده کند فرسوده میشود.
آخرین روزهای آنا
در روزهای پایانی، آنا و ورونسکی دیگر بهسختی میتوانند دربارهی مشکلاتشان بدون ورود به مشاجره صحبت کنند. حتی اختلافهای کوچک به سرعت به پرسشی دربارهی اصل رابطه تبدیل میشوند: آیا ورونسکی هنوز او را دوست دارد؟ آیا از زندگی با او پشیمان شده؟ آیا آزادی خودش را بیشتر از آنا میخواهد؟
آنا همزمان خشمگین و وحشتزده است. گاهی میخواهد ورونسکی را برای رنجی که احساس میکند مجازات کند و لحظهای بعد از تصور از دست دادنش میترسد. او اتفاقهای اطراف خود را از خلال ذهنی میبیند که هرچه بیشتر گرفتار بدبینی و احساس طردشدگی شده است.
در یکی از آخرین اختلافها، ورونسکی از او جدا میشود تا به کارهایش برسد و آنا پس از رفتنش گرفتار افکاری آشفتهتر میشود. او پیامهایی میفرستد، نظرش را تغییر میدهد و تلاش میکند بفهمد آیا هنوز امکان آشتی وجود دارد. اما هر تأخیر و سوءتفاهم تازه در ذهن او معنایی بزرگتر از واقعیت پیدا میکند.
آنا سرانجام به ایستگاه راهآهن میرسد؛ جایی که تصویر قطار از نخستین ورودش به مسکو نیز با زندگی او همراه شده بود. بحران عاطفی، احساس تنهایی، ترس از رها شدن و خشم از شرایطی که دیگر راه خروجی برایش نمیبیند در نهایت به تصمیمی مرگبار میرسد و آنا جان خود را از دست میدهد.
زندگی ورونسکی پس از آنا
با مرگ آنا، خط داستانی ورونسکی بلافاصله محو نمیشود. مدتی بعد استیوا و سرگئی کوزنیشف در فضایی مرتبط با داوطلبانی که برای جنگ صربستان میروند با وضعیت تازهی ورونسکی روبهرو میشوند. مردی که زمانی افسر جوان، مطمئن و محبوب جامعه بود، حالا بهشدت از گذشتهی خود آسیب دیده است.
ورونسکی تصمیم گرفته بهعنوان داوطلب به جنگ برود. این تصمیم بیشتر از آنکه بازگشت پیروزمندانهای به زندگی سابق باشد، حالوهوای مردی را دارد که اهمیت بسیاری از چیزهای پیشین را از دست داده است. حتی مادرش که از ابتدا رابطهی او با آنا را نمیپسندید، وضعیت پسرش را نتیجهی فاجعهای میداند که زندگی او را تغییر داده است.
مرگ آنا بنابراین به معنای پیروزی ورونسکی یا آزادی او نیست. هر دو برای رابطهشان هزینه دادهاند و فروپاشی آن هر دو را نابود کرده است، هرچند فشار اجتماعیای که در سالهای قبل بر آنا وارد شده بود هرگز به شکل یکسانی بر ورونسکی وارد نشده بود.
بحران فکری لوین
پس از تولد فرزندش، لوین ظاهراً بسیاری از چیزهایی را دارد که زمانی آرزو میکرد: کیتی را دوست دارد، خانوادهای تشکیل داده، صاحب فرزند شده و زندگی روستایی مورد علاقهاش را ادامه میدهد. با این حال پرسش قدیمی او دربارهی معنای زندگی از بین نمیرود.
مشکل لوین این است که پاسخهای صرفاً عقلانی برایش کافی نیستند. او دربارهی علم، فلسفه و دین مطالعه میکند، اما نمیتواند تنها با استدلال به اطمینانی برسد که زندگی روزمرهاش را معنادار کند. مرگ نیکلای نیز به او نشان داده که موفقیت، خانواده و کار نمیتوانند پرسش مرگ را بهسادگی حذف کنند.
در گفتوگویی با یکی از دهقانان، لوین با تمایزی ساده اما تأثیرگذار روبهرو میشود: بعضی انسانها فقط برای خواستههای خود زندگی میکنند و بعضی تلاش میکنند بر اساس خیر و چیزی فراتر از منفعت شخصی زندگی کنند. این حرف چیزی کاملاً تازه به لوین نمیآموزد، اما ناگهان تجربهها و اندیشههای پراکندهی او را به یکدیگر پیوند میدهد.
پایان لوین و خانوادهاش
لوین کمکم میفهمد چیزی که مدتها با استدلال فلسفی دنبالش میگشت، ممکن است در شیوهی زیستن انسان آشکار شود. او به نوعی ایمان و درک اخلاقی نزدیک میشود که بیشتر از آنکه یک نظریهی کامل باشد، جهت زندگی را برایش مشخص میکند: زندگی میتواند زمانی معنا داشته باشد که تنها حول خواستههای فردی نچرخد و به خیر، محبت و مسئولیت نسبت به دیگران متصل شود.
این تحول ناگهان لوین را به انسانی بینقص تبدیل نمیکند. خودش نیز میداند فردا ممکن است دوباره عصبانی شود، با دیگران بحث کند یا برخلاف چیزی که اکنون فهمیده رفتار کند. تفاوت در این است که دیگر انتظار ندارد یک نظریهی کامل تمام تناقضهای زندگی را برای همیشه حل کند.
در صحنههای پایانی، نگرانی او برای کیتی و فرزندشان در جریان یک طوفان بار دیگر نشان میدهد معنایی که پیدا کرده از زندگی واقعی جدا نیست. او همچنان همان مرد پراضطراب و پرسشگری است که از ابتدای رمان میشناختیم، اما حالا راهی برای ادامه دادن پیدا کرده است.
به همین دلیل پایان واقعی «آنا کارنینا» مرگ آنا نیست. تولستوی بعد از پایان تراژیک یکی از خطوط اصلی داستان، به خانوادهی لوین برمیگردد و رمان را با انسانی تمام میکند که هنوز پاسخ همهی پرسشها را ندارد، اما میخواهد زندگی خود را بر اساس فهم تازهای از خیر و مسئولیت ادامه دهد.
تحلیل آنا کارنینا
آنا؛ قربانی جامعه یا مسئول انتخابهای خودش؟
یکی از سادهترین تفسیرهای «آنا کارنینا» این است که آنا را فقط قربانی جامعهای سرکوبگر بدانیم. تفسیر سادهی دیگری نیز وجود دارد که تمام اتفاقهای زندگی او را نتیجهی تصمیمهای خودش معرفی میکند. رمان در برابر هر دو پاسخ مقاومت میکند.
آنا انتخابهای مهمی انجام میدهد. او رابطه با ورونسکی را ادامه میدهد، به کارنین و خانوادهاش آسیب میزند و در بخشهایی از رابطهی بعدی خود نیز رفتاری دارد که وضعیت را دشوارتر میکند. حسادتها، سوءتفاهمها و تلاش او برای کنترل واکنشهای ورونسکی تنها نتیجهی فشار جامعه نیستند و شخصیت و تصمیمهای خودش نیز در آنها نقش دارند.
در عین حال نمیتوان شرایط اجتماعی او را نادیده گرفت. آنا در جامعهای زندگی میکند که مرد و زن متأهل را با معیار یکسانی قضاوت نمیکند. ورونسکی با وجود رابطهی آشکارش میتواند بخش زیادی از زندگی اجتماعی خود را ادامه دهد، در حالی که آنا بهتدریج از محیطی که تمام عمرش در آن زندگی کرده کنار گذاشته میشود.
استیوا نمونهی روشنی برای فهم این استاندارد دوگانه است. رمان با خیانت او به دالی آغاز میشود، اما این رفتار باعث نمیشود دوستانش ترکش کنند یا راه ورودش به جامعه بسته شود. او همچنان مهمانی میرود، شغل دارد، معاشرت میکند و حتی با جذابیت اجتماعی خود از بسیاری مشکلات عبور میکند.
البته رفتار استیوا و آنا کاملاً یکسان نیست و مقایسهی آنها نباید تفاوت شرایط و تصمیمهایشان را حذف کند. اهمیت این مقایسه در چیز دیگری است: جامعهای که میتواند خیانت مکرر استیوا را تقریباً در خود جذب کند، برای آنا پس از عبور از مرز ازدواج راه بازگشت بسیار محدودتری باقی میگذارد.
عشق در برابر زندگی مشترک
تولستوی در «آنا کارنینا» یک مدل واحد از رابطه را مقابل خواننده قرار نمیدهد. استیوا و دالی، آنا و کارنین، آنا و ورونسکی و لوین و کیتی چهار شکل متفاوت از پیوند میان زن و مرد را نشان میدهند و هیچیک از آنها را نمیتوان با یک جمله توضیح داد.
ازدواج استیوا و دالی از بیرون ادامه پیدا میکند، اما هزینهی این ثبات بیشتر بر دوش دالی است. استیوا خانواده را دوست دارد، اما این علاقه مانع بیوفایی و بیمسئولیتی او نمیشود. دالی در مقابل بهخاطر فرزندان و شرایط زندگی بارها مجبور است چیزهایی را تحمل کند که اگر آزادی بیشتری داشت شاید انتخاب دیگری دربارهشان میکرد.
ازدواج آنا و کارنین از نظر قانونی و اجتماعی منظم است، ولی از نظر عاطفی برای آنا رضایتبخش نیست. با این حال کارنین نیز فقط ماشین بیاحساسی نیست که باید از سر راه عشق کنار برود. بخشش او هنگام بیماری آنا نشان میدهد انسانیت و پیچیدگی شخصیتش بسیار بیشتر از چیزی است که آنا در دورهی شیفتگی به ورونسکی قادر به دیدنش است.
رابطهی آنا و ورونسکی در ابتدا دقیقاً چیزی را دارد که ازدواج آنا فاقد آن بود: شور، کشش و احساس زنده بودن. اما رمان نشان میدهد شدت عشق رمانتیک بهتنهایی نمیتواند مشکل فرزند، طلاق، جامعه، استقلال فردی، مسئولیت و زندگی روزمره را حل کند. وقتی تازگی رابطه کم میشود، تمام این مسائل دوباره خود را نشان میدهند.
لوین و کیتی نیز نسخهی آرمانی ازدواج نیستند. آنها حسادت میکنند، دعوا میکنند و گاهی یکدیگر را نمیفهمند. تفاوت این است که رابطهی آنها امکان ترمیم دارد؛ هر بحران الزاماً اثبات پایان عشق تلقی نمیشود و هر دو میتوانند در جریان زندگی تغییر کنند.
آنا و لوین؛ دو مسیر متفاوت برای یافتن معنا
در نگاه اول آنا و لوین شخصیتهایی کاملاً جدا از یکدیگر هستند. بخش بزرگی از رمان حتی بدون ملاقات مستقیم آنها پیش میرود. با این حال از نظر ساختاری، مقایسهی این دو برای فهم رمان ضروری است.
هر دو از زندگیای که صرفاً بر اساس قراردادهای اجتماعی اداره شود ناراضیاند. آنا نمیتواند به ازدواجی ادامه دهد که دیگر در آن احساس عشق نمیکند و لوین نیز نمیتواند پاسخهای آمادهی جامعهی اشرافی دربارهی موفقیت، کار یا ایمان را بهسادگی بپذیرد. هر دو چیزی واقعیتر میخواهند.
اما شرایط و مسیرهایشان متفاوت است. آنا بخش بزرگی از امید خود به زندگی را در رابطه با ورونسکی متمرکز میکند و هرچه سایر پیوندهایش ضعیفتر میشوند، بقای عاطفی او بیشتر به این رابطه وابسته میشود. بنابراین هر تهدیدی علیه عشق ورونسکی به تهدیدی علیه تمام جهان آنا تبدیل میشود.
لوین نیز بارها از دیگران و حتی از خودش ناامید میشود، اما زندگی او شبکهی گستردهتری از رابطهها و مسئولیتها دارد: کار، زمین، برادرانش، کیتی، فرزندش و ارتباط با مردمی که در اطرافش زندگی میکنند. پاسخ نهایی او نیز نه پیدا کردن یک احساس دائمی، بلکه پذیرفتن نوعی جهت اخلاقی برای زندگی است.
به همین دلیل تقابل آنا و لوین را نباید به فرمول سادهی «گناه در برابر ایمان» تبدیل کرد. هر دو در جستوجوی زندگی معنادارند و هر دو اشتباه میکنند، اما شرایط اجتماعی، شخصیت، انتخابها و رابطهی آنها با دیگران مسیرهای بسیار متفاوتی برایشان میسازد.
قضاوت اجتماعی و استاندارد دوگانه
جامعهی اشرافی «آنا کارنینا» بسیار بیشتر از آنکه بر اساس اخلاقی ثابت رفتار کند، بر اساس ظاهر، موقعیت و قراردادهای نانوشته عمل میکند. آنچه برای بسیاری اهمیت دارد نه فقط خود رفتار، بلکه میزان آشکار بودن آن و شخصی است که مرتکب آن شده است.
استیوا میتواند خیانت کند و همچنان مردی محبوب باقی بماند. ورونسکی نیز با وجود رابطه با زنی متأهل تا حد زیادی امکان حضور اجتماعی خود را حفظ میکند. اما آنا پس از آنکه رابطهاش از محدودهی قابلتحمل جامعه خارج میشود، با مجازاتی بسیار گستردهتر روبهرو میشود.
این طردشدگی پیامد روانی مهمی دارد. وقتی دایرهی زندگی آنا کوچکتر میشود، ورونسکی جای بیشتری در آن اشغال میکند. بنابراین فشار جامعه فقط آسیبی بیرونی نیست؛ مستقیماً ساختار رابطهی آنها را نیز تغییر میدهد و وابستگی آنا به ورونسکی را افزایش میدهد.
در عین حال تولستوی جامعه را تنها عامل تراژدی معرفی نمیکند. حتی اگر فشار اجتماعی کمتر بود، رابطهی آنا و ورونسکی همچنان باید با تفاوت نیازهای دو نفر، مسئلهی استقلال، حسادت و مسئولیت خانوادگی روبهرو میشد. قدرت رمان دقیقاً در همین امتناع از پیدا کردن یک مقصر واحد است.
خانواده، مسئولیت و امکان تغییر
«آنا کارنینا» با بحران یک خانواده شروع میشود و تا پایان نیز مدام به شکلهای مختلف خانواده برمیگردد. خانوادهی ابلونسکی پابرجا میماند، اما این بقا لزوماً به معنای حل مشکلات نیست. ازدواج آنا و کارنین از هم میپاشد و رابطهی آنا و ورونسکی نیز با وجود عشق شدید نمیتواند جایگزینی باثبات برای آن بسازد.
در مقابل، لوین و کیتی یاد میگیرند خانواده چیزی آماده و کامل نیست. ازدواج آنها از همان ابتدا اختلافهایشان را آشکار میکند و تولد فرزند نیز به شکل جادویی تمام پرسشهای لوین را حل نمیکند. آنچه آنها را متفاوت میکند توانایی تدریجیشان برای ماندن در رابطه و تغییر دادن خود در برابر واقعیت است.
کیتی در ماجرای بیماری نیکلای نمونهی مهمی از این رشد را نشان میدهد. دختری که در آغاز رمان بخش بزرگی از آیندهی خود را در توجه یک افسر جذاب میدید، حالا در یکی از دشوارترین موقعیتهای زندگی لوین با آرامش و توانایی عملی حضور پیدا میکند. لوین نیز باید یاد بگیرد همیشه داناترین یا قویترین فرد رابطه نیست.
در رمان، خانواده نه همیشه محل آرامش است و نه فقط منبع محدودیت؛ بسته به رفتار شخصیتها میتواند هم فضای رنج باشد و هم جایی برای رشد و مسئولیت. خانواده در رمان میتواند محل خیانت، رنج و محدودیت باشد، اما همزمان میتواند فضایی برای مسئولیت، رشد و تغییر نیز فراهم کند. تفاوت این حالتها نه با یک فرمول ساده، بلکه با رفتار و انتخاب روزمرهی شخصیتها شکل میگیرد.
پایان آنا کارنینا چه میگوید؟
پایان «آنا کارنینا» را نمیتوان فقط به مرگ آنا تقلیل داد. از نظر ساختاری، رمان دو فرجام دارد: فرجام تراژیک رابطهی آنا و ورونسکی و فرجام فکری و خانوادگی لوین. کنار هم قرار گرفتن این دو پایان بخش مهمی از معنای کتاب را میسازد.
رابطهی آنا و ورونسکی در اثر یک اتفاق ناگهانی نابود نمیشود. فروپاشی آن حاصل روندی طولانی است که در آن عشق شدید اولیه با مسائل واقعی زندگی روبهرو میشود: جدایی آنا از پسرش، ناتمام ماندن طلاق، انزوای اجتماعی، تفاوت آزادی زن و مرد، نیاز ورونسکی به استقلال و ترس روزافزون آنا از رها شدن.
جامعه در این تراژدی نقش بزرگی دارد، زیرا برای آنا هزینهای ایجاد میکند که ورونسکی به همان اندازه متحمل نمیشود. با محدود شدن زندگی آنا، رابطه با ورونسکی تبدیل به مرکز تقریباً تمام امیدهای او میشود. در چنین شرایطی کوچکترین فاصلهی ورونسکی میتواند برای او بسیار بزرگتر از آنچه هست به نظر برسد.
اما تصمیمها و رفتار خود آنا نیز بخشی از این مسیرند. او گاهی از ترس رها شدن، رفتارهایی انجام میدهد که رابطه را پرتنشتر میکنند و هرچه بیشتر تلاش میکند عشق ورونسکی را تضمین کند، بیشتر با استقلال او درگیر میشود. تراژدی دقیقاً از جایی شکل میگیرد که فشار بیرونی و بحران درونی یکدیگر را تشدید میکنند.
ورونسکی نیز پس از مرگ آنا به زندگی سابقش بازنمیگردد. تصمیم او برای رفتن به جنگ نشان میدهد پایان رابطه برای او نیز ویرانگر بوده است. با این حال رمان اجازه نمیدهد تراژدی آنا آخرین کلمهی داستان باشد.
تولستوی دوباره به لوین برمیگردد، زیرا پرسش بزرگتر رمان همچنان باقی است: انسان چگونه باید زندگی کند؟ لوین نیز با مرگ، اضطراب، اختلاف خانوادگی و تردید روبهرو شده، اما در نهایت به این نتیجه نزدیک میشود که معنای زندگی الزاماً در یافتن پاسخ کامل فلسفی نیست؛ میتوان آن را در جهتگیری به سوی خیر، مسئولیت و محبت جستوجو کرد.
رمان بنابراین با دو پاسخ کاملاً متقارن تمام نمیشود؛ یکی مجازات و دیگری پاداش نیست. آنا و لوین دو انسان متفاوت در شرایطی متفاوتاند. چیزی که تولستوی در پایان باقی میگذارد بیشتر پرسشی دربارهی نحوهی پیوند فرد با دیگران است: آیا تمام معنای زندگی را میتوان بر یک احساس یا یک خواسته بنا کرد، یا معنا در مجموعهای گستردهتر از عشق، مسئولیت، اخلاق و زندگی مشترک شکل میگیرد؟
آیا بعد از خواندن این خلاصه، هنوز خواندن آنا کارنینا ارزش دارد؟
اگر هدف شما فقط دانستن داستان، روابط شخصیتها و پایان رمان باشد، یک خلاصهی کامل میتواند بخش بزرگی از اطلاعات روایی «آنا کارنینا» را منتقل کند. میتوان فهمید آنا چگونه با ورونسکی آشنا میشود، زندگیاش با کارنین چرا فرو میپاشد، رابطهی تازهاش چگونه تغییر میکند و خط لوین و کیتی به کجا میرسد.
اما بخش بزرگی از قدرت «آنا کارنینا» در خود اتفاقها نیست، بلکه در نحوهی رسیدن شخصیتها به آنهاست. حسادت آنا در یک صفحه ایجاد نمیشود، علاقهی لوین به زندگی روستایی با چند جمله قابل انتقال نیست و تغییر کیتی از دختر ابتدای رمان به زنی که در کنار نیکلای بیمار میبینیم در مجموعهای طولانی از تجربهها شکل میگیرد.
تولستوی همچنین مدام میان ذهن شخصیتهای مختلف حرکت میکند و یک اتفاق را از زاویههایی نشان میدهد که خلاصه ناچار است بسیاری از آنها را حذف کند. طنز او دربارهی طبقهی اشراف، جزئیات زندگی خانوادگی، بحثهای اجتماعی و سیاسی، تضاد شهر و روستا و مشاهدهی دقیق رفتارهای بسیار کوچک انسانی بخشی از تجربهای هستند که فقط با خواندن خود رمان بهطور کامل دیده میشوند.
پس اگر این خلاصه باعث شده داستان «آنا کارنینا» برایتان جذاب شود، دانستن پایان لزوماً دلیل خوبی برای کنار گذاشتن کتاب نیست. ارزش اصلی رمان تولستوی فقط در این نیست که بفهمیم چه اتفاقی برای آنا، ورونسکی، لوین یا کیتی میافتد؛ بخش مهمتر تجربه کردن مسیری است که آنها را قدمبهقدم به آن نقطه میرساند.





