
شازده کوچولو
آنتوان دو سنت اگزوپری
هشدار اسپویل
این مطلب شامل خلاصهی کامل کتاب «شازده کوچولو»، اتفاقهای اصلی و توضیح پایان داستان است.
اگر قصد دارید کتاب را بخوانید و نمیخواهید از اتفاقهای مهم آن مطلع شوید، بهتر است ابتدا خود اثر را مطالعه کنید.
درباره کتاب
نویسنده: آنتوان دو سنتاگزوپری
عنوان اصلی: Le Petit Prince
سال انتشار: ۱۹۴۳
ژانر: داستان فلسفی و تمثیلی با عناصر ادبیات کودک
زبان اصلی: فرانسوی
مکانهای اصلی داستان: صحرای بزرگ آفریقا، سیارک ب۶۱۲ و سیارههایی که شازده کوچولو در سفرش میبیند
حقیقت جالب: سنتاگزوپری فقط نویسندهی «شازده کوچولو» نبود؛ تصویرهای اصلی کتاب را نیز خودش کشید و بسیاری از آنها با آبرنگ ساخته شدند.
شخصیتهای اصلی
شازده کوچولو: پسری کوچک از سیارک ب۶۱۲ که سیارهاش را ترک کرده و در سفرش با آدمها و دنیاهای مختلف روبهرو میشود.
خلبان: راوی داستان که پس از خراب شدن هواپیمایش در صحرا با شازده کوچولو آشنا میشود.
گل سرخ: گل شازده کوچولو که رابطهی پیچیده و عاطفی او با این گل یکی از مهمترین دلایل سفرش است.
روباه: موجودی که به شازده کوچولو کمک میکند معنای پیوند، مراقبت و مسئولیت را بهتر بفهمد.
مار: موجودی مرموز که شازده کوچولو در زمین با او آشنا میشود و در پایان سفرش دوباره اهمیت پیدا میکند.
فانوسبان: یکی از آدمهایی که شازده کوچولو در سفر میان سیارهها ملاقات میکند و بیش از بیشتر بزرگسالان دیگر احترام او را به دست میآورد.
جغرافیدان: مردی که دربارهی جهان مینویسد، اما خودش برای دیدن چیزهایی که ثبت میکند از اتاقش بیرون نمیرود.
داستان کامل شازده کوچولو
نقاشیای که آدمبزرگها نفهمیدند
خلبانی که داستان را روایت میکند، ماجرا را از کودکی خودش آغاز میکند. شش ساله بود که در کتابی دربارهی جنگلهای دوردست تصویری از یک مار بوآ دید که حیوانی را بلعیده بود. این تصویر آنقدر ذهنش را درگیر کرد که تصمیم گرفت خودش هم نقاشی کند.
نخستین نقاشیاش چیزی را نشان میداد که از بیرون شبیه شکلی ساده و بسته بود. وقتی آن را به آدمبزرگها نشان داد و پرسید آیا از تصویرش میترسند، آنها خیال کردند یک کلاه کشیده است. هیچکس متوجه نشد چیزی که میبیند در واقع مار بوآیی است که طعمهای را درون خودش دارد.
برای اینکه منظورش را روشن کند، نقاشی دوم را کشید و داخل مار را هم نشان داد. اما آدمبزرگها به جای علاقه نشان دادن به نقاشیهایش، توصیه کردند این کارها را کنار بگذارد و وقتش را صرف درسهایی کند که از نظر آنها مهمترند.
راوی هم کمکم نقاشی را کنار گذاشت و بعدها خلبان شد. با آدمهای زیادی در نقاط مختلف دنیا آشنا شد، اما تجربهی کودکی باعث شده بود همیشه ابتدا آنها را امتحان کند. گاهی نقاشی اولش را نشانشان میداد تا ببیند آیا کسی میتواند چیزی فراتر از ظاهر سادهی آن ببیند یا نه. تقریباً همه همان پاسخ قدیمی را میدادند و تصویر را کلاه میدیدند.
به همین دلیل راوی سالها احساس میکرد کسی را پیدا نکرده که بتواند دربارهی چیزهایی که واقعاً برایش مهماند با او حرف بزند.
سقوط در صحرا و صدایی که گوسفند میخواست
سالها بعد، هواپیمای خلبان در صحرای بزرگ آفریقا دچار مشکل میشود و مجبور میشود فرود بیاید. هیچ مکان مسکونی در اطرافش نیست و کسی هم همراه او نیست. باید خودش خرابی موتور را پیدا و تعمیر کند، در حالی که آب محدودی دارد و میداند فرصت زیادی در اختیارش نیست.
شب را تنها در صحرا میخوابد، هزاران کیلومتر دور از هر آبادی. صبح اما نه با صدای موتور یا حضور گروه نجات، بلکه با صدای آرام کودکی بیدار میشود که درخواست عجیبی دارد: از او میخواهد برایش یک گوسفند بکشد.
خلبان ابتدا خیال میکند هنوز درست بیدار نشده است. وقتی چشم باز میکند، پسری کوچک را میبیند که با آرامش روبهرویش ایستاده و نه گرسنه به نظر میرسد، نه خسته و نه شبیه کودکی که در بیابان گم شده باشد. عجیبتر اینکه به جای توضیح دادن اینکه چه کسی است و چطور به آنجا رسیده، همچنان منتظر نقاشی گوسفند است.
خلبان که سالهاست نقاشی نکرده، همان تصویری را که در کودکی کشیده بود به او نشان میدهد. شازده کوچولو برخلاف آدمبزرگها فوراً متوجه میشود تصویر یک مار بوآست و میگوید مار نمیخواهد؛ او گوسفند میخواهد.
راوی چند گوسفند میکشد، اما هیچکدام مورد پسند شازده کوچولو نیست. یکی مریض به نظر میرسد، یکی بیش از حد پیر است و دیگری چیزی نیست که او میخواهد. خلبان که باید هرچه زودتر سراغ موتور هواپیما برود، سرانجام جعبهای ساده میکشد و توضیح میدهد گوسفند دلخواهش داخل آن است.
شازده کوچولو با دیدن جعبه خوشحال میشود. همان چیزی را دیده که خلبان سالها پیش آرزو داشت آدمبزرگها در نقاشی خودش ببینند: چیزی فراتر از خطوط روی کاغذ.
پسری که سؤال میپرسد اما کمتر جواب میدهد
خلبان خیلی زود میفهمد شناختن این مهمان کوچک آسان نیست. شازده کوچولو دربارهی تقریباً هر چیزی سؤال میپرسد و تا جواب نگیرد دستبردار نیست، اما وقتی خلبان از خودش سؤال میکند معمولاً پاسخ مستقیمی نمیدهد.
اطلاعات مربوط به زندگی او کمکم و از میان حرفهای پراکندهاش کنار هم قرار میگیرند. وقتی شازده کوچولو هواپیما را میبیند و میفهمد خلبان از آسمان آمده، با خوشحالی میپرسد آیا او هم از سیارهای دیگر آمده است. همین جمله اولین نشانهای است که راوی را متوجه میکند این کودک ممکن است از جای بسیار دوری آمده باشد.
به مرور معلوم میشود خانهی شازده کوچولو سیارکی بسیار کوچک است؛ آنقدر کوچک که فضای چندانی برای زندگی ندارد. راوی به این نتیجه میرسد که احتمالاً همان سیارکی است که اخترشناسان با نام ب۶۱۲ ثبت کردهاند.
سیارک ب۶۱۲ و اخترشناسی که لباسش مهمتر از حرفش بود
راوی برای توضیح سیارک ب۶۱۲ داستانی دربارهی کشف آن تعریف میکند. سالها قبل یک اخترشناس ترک این جرم آسمانی را با تلسکوپ دیده و کشفش را در یک گردهمایی علمی ارائه کرده بود، اما دیگران به دلیل ظاهر و لباس او حرفش را جدی نگرفتند.
چند سال بعد همان اخترشناس با ظاهری که بیشتر مطابق انتظار اروپاییان بود دوباره همان کشف را توضیح داد و این بار دیگران حرفش را پذیرفتند. اطلاعات علمی عوض نشده بود؛ فقط ظاهر کسی که آنها را ارائه میکرد تغییر کرده بود.
راوی این ماجرا را هنگام حرف زدن دربارهی علاقهی آدمبزرگها به عدد و اطلاعات قابل اندازهگیری تعریف میکند. از نگاه او، اگر به یک بزرگسال بگویید با پسری دوست شدهاید، شاید کمتر بپرسد صدایش چگونه است، از چه چیزهایی لذت میبرد یا چه چیزی او را خوشحال میکند. احتمال بیشتری دارد دربارهی سن، وزن، خانواده یا قیمت خانهاش سؤال کند.
خود راوی هم ناچار است شمارهی سیارک را بگوید، چون میداند برای بسیاری از آدمبزرگها عدد، چیزی را واقعیتر میکند.
زندگی روی سیارهای به اندازهی یک خانه
زندگی شازده کوچولو روی ب۶۱۲ ساده اما پر از کارهای کوچک است. سیاره آنقدر کوچک است که مراقبت روزانه از آن اهمیت زیادی دارد. او دو آتشفشان فعال دارد که مرتب تمیزشان میکند و از آنها برای گرم کردن صبحانه استفاده میکند. آتشفشان سومی هم خاموش است، اما شازده کوچولو آن را نیز تمیز میکند، چون نمیتواند مطمئن باشد همیشه خاموش بماند.
یکی دیگر از کارهای مهمش پیدا کردن جوانههای بائوباب است. دانههای گیاهان مختلف در خاک سیاره وجود دارند و وقتی تازه جوانه میزنند، تشخیص دادن بعضی از آنها از گیاهان معمولی آسان نیست. اگر جوانهی بائوباب به موقع کنده نشود، بعداً میتواند آنقدر بزرگ شود که برای سیارهی کوچک شازده کوچولو دردسر بزرگی ایجاد کند.
برای همین او باید هر روز سیاره را بررسی کند و جوانههای خطرناک را پیش از بزرگ شدن از خاک بیرون بکشد. کاری خستهکننده است، اما اگر آن را عقب بیندازد ممکن است دیگر دیر شده باشد.
زندگی روی ب۶۱۲ در عین حال بسیار تنهاست. یکی از لذتهای اصلی شازده کوچولو تماشای غروب خورشید است. چون سیارهاش کوچک است، کافی است کمی جایش را عوض کند تا بتواند دوباره غروب را ببیند. یک روز که بسیار غمگین بوده، بارها غروب را تماشا کرده است.
این زندگی آرام ادامه دارد تا اینکه جوانهای متفاوت در خاک سیاره ظاهر میشود.
آمدن گل سرخ
شازده کوچولو از همان ابتدا میفهمد این جوانه شبیه گیاهان دیگر نیست. گل مدت زیادی خودش را آماده میکند و شازده کوچولو با کنجکاوی منتظر میماند تا ببیند چه چیزی از آن بیرون میآید.
سرانجام یک صبح، گل سرخ با ظاهری زیبا شکوفا میشود. از همان ابتدا هم مشخص است با گلهای سادهی سیاره فرق دارد. به زیبایی خودش اهمیت زیادی میدهد، حساس است، زود رنجیده میشود و نیازهایش را همیشه به سادهترین شکل بیان نمیکند.
شازده کوچولو شیفتهی گلش میشود و از او مراقبت میکند. آبش میدهد، برایش حفاظ فراهم میکند و به حرفهایش گوش میدهد. گل گاهی از خطرهایی حرف میزند که چندان واقعی نیستند یا میخواهد شازده کوچولو توجه بیشتری به او داشته باشد.
مشکل این است که شازده کوچولو هنوز نمیداند چطور باید رفتار گل را بفهمد. حرفهایش را بیش از اندازه جدی میگیرد و تناقضهایش سردرگمش میکنند. گل از یک طرف به او علاقه دارد و از طرف دیگر غرورش اجازه نمیدهد این علاقه را راحت و مستقیم بیان کند.
شازده کوچولو بعدها میفهمد نباید فقط به حرفهای گل گوش میداد. رفتار و حضورش چیز دیگری میگفت: او سیاره را زیباتر کرده بود، عطرش همهجا میپیچید و شازده کوچولو از مراقبت کردن از او خوشحال میشد. اما در آن زمان هنوز تجربهی کافی برای فهمیدن این چیزها نداشت.
خداحافظی با گل و ترک ب۶۱۲
سرانجام سردرگمی و ناراحتی باعث میشود شازده کوچولو تصمیم بگیرد سیارهاش را ترک کند. در روز آخر، مثل همیشه کارهایش را انجام میدهد؛ آتشفشانها را تمیز میکند و آخرین جوانههای بائوباب را از خاک بیرون میکشد. کارهایی که هر روز عادی به نظر میرسیدند حالا برایش معنای دیگری پیدا کردهاند، چون فکر میکند شاید دیگر هرگز برنگردد.
بعد برای آخرین بار گل را آب میدهد و آماده میشود حفاظش را روی او بگذارد. زمان خداحافظی برای هر دو دشوار است. گل برخلاف رفتارهای قبلیاش این بار کمتر پشت غرورش پنهان میشود و میپذیرد که به شازده کوچولو علاقه داشته است.
او نمیخواهد شازده کوچولو هنگام رفتن ناراحتیاش را ببیند و حتی از بعضی خواستههای همیشگیاش عقب میکشد. شازده کوچولو سیاره را ترک میکند، اما حرفهای گل همراهش میمانند؛ حرفهایی که تازه در جریان سفر معنایشان را بهتر خواهد فهمید.
نخستین سیاره؛ پادشاهی بدون رعیت
اولین جایی که شازده کوچولو در سفرش میبیند سیارهی پادشاهی است که تنها زندگی میکند. پادشاه به محض دیدن مهمان تازه خوشحال میشود، چون سرانجام کسی پیدا شده که میتواند رعیت او باشد.
از نگاه پادشاه، همهچیز زیر فرمان اوست؛ حتی ستارهها. بااینحال فرمانهایی که صادر میکند همیشه به شکلی انتخاب میشوند که امکان اجرا شدن داشته باشند. اگر چیزی مطابق انتظارش پیش برود، آن را نتیجهی فرمان خودش میداند.
شازده کوچولو سعی میکند بفهمد قدرت چنین پادشاهی چه معنایی دارد. وقتی از او میخواهد دستور بدهد خورشید غروب کند، پادشاه میگوید برای این فرمان باید تا زمان مناسب صبر کرد. او حاضر نیست دستوری بدهد که عملی نشود، چون میخواهد همیشه حق با او باشد.
شازده کوچولو خیلی زود از این سیاره خسته میشود. پادشاه حتی هنگام رفتن او نیز تلاش میکند با دادن یک عنوان یا فرمان تازه، رفتنش را بخشی از ارادهی خودش جلوه دهد.
مرد خودپسندی که فقط تحسین میخواست
سیارهی بعدی متعلق به مردی خودپسند است. او با دیدن شازده کوچولو خوشحال میشود، نه چون کسی برای گفتوگو پیدا کرده، بلکه چون تصور میکند تحسینکنندهای تازه آمده است.
تقریباً تمام گفتوگوی او به این برمیگردد که شازده کوچولو باید تحسینش کند. هر کاری میکند به امید شنیدن تأیید است و علاقهای ندارد بداند مهمانش چه کسی است یا چه فکری دارد.
شازده کوچولو ابتدا از سر کنجکاوی با او همراه میشود، اما خیلی زود میفهمد گفتوگو با کسی که فقط صدای تحسین خودش را میشنود راه به جایی نمیبرد. با همان حیرتی که بارها در طول سفر تکرار خواهد شد، سیاره را ترک میکند.
میخواره و چرخهای که راه خروج ندارد
سومین سیاره جای بسیار کمتری برای گفتوگو دارد. مردی آنجا نشسته و مینوشد. شازده کوچولو از او میپرسد چرا این کار را میکند و پاسخ میشنود که میخواهد چیزی را فراموش کند.
وقتی میپرسد چه چیزی را، مرد میگوید میخواهد شرمش را فراموش کند. شرمش از چیست؟ از اینکه مینوشد.
شازده کوچولو در برابر این چرخه پاسخی پیدا نمیکند. برخلاف پادشاه و مرد خودپسند، حتی چیزی برای ادامه دادن بحث وجود ندارد. سیاره را با احساس اندوه ترک میکند.
تاجری که خیال میکرد ستارهها مال او هستند
مرد چهارمین سیاره آنقدر در حساب و کتاب غرق شده که به سختی سرش را بالا میآورد. دائم عددهایی را جمع میکند و میگوید بسیار مشغول کار مهمی است. چیزی که میشمارد ستارهها هستند.
تاجر ادعا میکند ستارهها متعلق به اویند، چون پیش از دیگران به فکر مالک شدنشان افتاده و تعدادشان را ثبت کرده است. شازده کوچولو نمیتواند بفهمد چنین مالکیتی چه فایدهای دارد.
برای خودش، داشتن گل و آتشفشان معنای کاملاً متفاوتی دارد. گلش را آب میدهد و از او مراقبت میکند؛ آتشفشانها را تمیز میکند. اما تاجر هیچ کاری برای ستارهها انجام نمیدهد و فقط عدد آنها را روی کاغذ ثبت میکند.
شازده کوچولو بدون اینکه بتواند معنای این «دارایی» را بفهمد از او خداحافظی میکند.
فانوسبانی که دستکم فقط به خودش فکر نمیکند
سیارهی پنجم بسیار کوچک است و فقط یک فانوس و فانوسبان روی آن جا شدهاند. فانوسبان موظف است طبق دستور، فانوس را روشن و خاموش کند.
مشکل اینجاست که شرایط سیاره تغییر کرده و روز و شب بسیار سریع میگذرند. حالا او باید تقریباً بدون توقف فانوس را روشن کند و کمی بعد دوباره خاموشش کند. دستور همان دستور قدیمی است، اما سرعت سیاره اجازه نمیدهد حتی استراحت کند.
شازده کوچولو رفتار او را عجیب میداند، اما برخلاف بیشتر آدمهایی که تا اینجا دیده برایش احترام قائل میشود. فانوسبان دستکم کاری انجام میدهد که تمام فکرش فقط خودش نیست. هر بار که فانوس را روشن میکند، انگار چیزی بیرون از خودش برای لحظهای روشن میشود.
شازده کوچولو حتی فکر میکند شاید بتواند با او دوست شود، اما سیاره آنقدر کوچک است که جایی برای دو نفر ندارد. با کمی تأسف آنجا را ترک میکند.
جغرافیدانی که جهان را نمیدید
ششمین سیاره بسیار بزرگتر است و مردی سالخورده میان کتابهای قطور در آن زندگی میکند. او جغرافیدان است و شازده کوچولو ابتدا تصور میکند سرانجام با کسی روبهرو شده که واقعاً چیزهای زیادی دربارهی سیارهاش میداند.
اما خیلی زود متوجه میشود جغرافیدان تقریباً هیچکدام از چیزهایی را که دربارهشان مینویسد خودش ندیده است. وظیفهی او این است که اطلاعات کاشفان را بررسی و ثبت کند؛ بیرون رفتن و دیدن کوهها، دریاها و رودخانهها را کار دیگران میداند.
وقتی از شازده کوچولو میخواهد دربارهی سیارهی خودش توضیح بدهد، شازده از آتشفشانها و گلش حرف میزند. جغرافیدان حاضر است دربارهی آتشفشانها یادداشت بردارد، اما گل را موضوع مناسبی برای کتابش نمیداند، چون گلها ماندگار نیستند.
همین حرف شازده کوچولو را تکان میدهد. تا آن لحظه شاید به شکل جدی به این فکر نکرده بود که گلش ممکن است روزی از بین برود. حالا ناگهان یادش میآید او را تنها و بیدفاع روی سیاره گذاشته است.
برای نخستین بار پشیمانیاش از ترک گل جدیتر میشود.
جغرافیدان برای ادامهی سفر، زمین را پیشنهاد میکند. از نظر او زمین سیارهای مهم و دیدنی است. شازده کوچولو هم راهی آنجا میشود.
ورود به زمین و ملاقات با مار
وقتی شازده کوچولو به زمین میرسد، برخلاف انتظارش با جمعیت عظیمی روبهرو نمیشود. در صحرا فرود آمده و اطرافش تقریباً خالی است.
یکی از نخستین موجوداتی که میبیند مار است. گفتوگویشان عجیب و پر از اشارههای مبهم است. شازده کوچولو میگوید روی زمین احساس تنهایی میکند و مار جواب میدهد حتی میان آدمها هم ممکن است کسی تنها باشد.
مار همچنین به شکلی مرموز میفهماند اگر روزی شازده کوچولو بخواهد به جایی که از آن آمده برگردد، شاید بتواند در این بازگشت کمکش کند. شازده کوچولو در آن زمان هنوز تصمیمی برای برگشت ندارد و گفتوگو بدون توضیح بیشتری تمام میشود.
او بعدتر با گل کوچکی در صحرا برخورد میکند و دربارهی آدمها میپرسد. گل تنها تعداد کمی از آنها را دیده و اطلاعات زیادی ندارد. از نگاه او آدمها موجوداتیاند که مدام جابهجا میشوند و جای ثابتی ندارند.
کوه، پژواک و زمینی که عجیب به نظر میرسد
شازده کوچولو بعد از مدتها راه رفتن به کوهی بلند میرسد. روی سیارهی کوچک خودش چیزی به این بلندی ندیده و تصور میکند اگر به قله برسد شاید بتواند همهی زمین و آدمهایش را یکجا ببیند.
اما از بالای کوه فقط صخرهها را میبیند. سلام میکند و صدایش از میان کوهها به خودش برمیگردد. چند جمله میگوید و هر بار همان کلمات دوباره شنیده میشوند.
شازده کوچولو که هنوز مفهوم پژواک را نمیداند، خیال میکند مردم زمین فقط چیزی را که میشنوند تکرار میکنند. یاد گلش میافتد که دستکم با وجود تمام پیچیدگیهایش همیشه خودش آغازگر حرف و احساس بود.
سفرش را ادامه میدهد تا سرانجام به جایی میرسد که یکی از مهمترین تجربههایش روی زمین در انتظار اوست.
باغی پر از گلهای سرخ
شازده کوچولو وارد باغی میشود که پر از گلهای سرخ است. منظرهای زیباست، اما چیزی که میبیند به جای خوشحال کردنش ناراحتش میکند.
گل خودش همیشه طوری حرف زده بود که شازده کوچولو تصور کند موجودی بیمانند است. حالا ناگهان هزاران گل تقریباً شبیه او را روبهرویش میبیند. اگر گلش واقعاً یکی از هزاران گل مشابه باشد، پس شاید چیزی که شازده کوچولو در سیارهی خودش داشت آنقدر استثنایی نبوده است.
حتی دربارهی خودش هم احساس بدی پیدا میکند. زمانی فکر میکرد صاحب گلی یگانه و سه آتشفشان است و شاید همین چیزها او را شازدهای ثروتمند میکنند. حالا یکی از آتشفشانهایش خاموش است و گلش هم در ظاهر شبیه هزاران گل دیگر.
ناراحت میشود و روی زمین مینشیند. هنوز چیزی را نمیفهمد که کمی بعد روباه به او کمک میکند کشفش کند: خاص بودن گلش قرار نیست از شکل ظاهری او بیاید.
روباه و معنای «اهلی کردن»
در همین زمان روباهی ظاهر میشود. شازده کوچولو که احساس تنهایی میکند از او میخواهد با هم بازی کنند، اما روباه میگوید هنوز نمیتواند، چون «اهلی» نشده است.
شازده کوچولو معنای این واژه را نمیداند. روباه توضیح میدهد منظورش ساختن پیوندی است که باعث شود دو موجود دیگر برای هم مثل هزاران موجود مشابه نباشند. اکنون شازده کوچولو برای او فقط یکی از تعداد زیادی پسربچه است و روباه هم برای شازده کوچولو یکی از تعداد زیادی روباه. اما اگر میانشان رابطهای ساخته شود، حضور هرکدام برای دیگری معنای جداگانهای پیدا خواهد کرد.
شازده کوچولو کمکم متوجه میشود این توضیح به چیزی که میان خودش و گل اتفاق افتاده شباهت دارد. شاید بدون اینکه خودش بداند، پیش از سفر چنین پیوندی را با گلش ساخته بوده است.
روباه از او میخواهد اگر دوست میخواهد، برای ساختن این رابطه وقت بگذارد. چنین چیزی با یک دیدار ناگهانی اتفاق نمیافتد. شازده کوچولو روزهای بعد دوباره برمیگردد، هر بار کمی نزدیکتر مینشیند و کمکم حضور هرکدام برای دیگری آشنا میشود.
زمان و تکرار باعث میشوند چیزی که در ابتدا معمولی بود معنای تازهای پیدا کند. حتی گندمزارهایی که پیش از این برای روباه اهمیتی نداشتند، به دلیل رنگ موهای شازده کوچولو او را به یاد دوستش خواهند انداخت.
سرانجام زمان جدایی میرسد. روباه میداند از رفتن شازده کوچولو ناراحت خواهد شد، اما این ناراحتی را دلیلی برای بیارزش بودن رابطه نمیداند. چیزی به دست آورده که پیش از آشنایی با شازده کوچولو نداشت: بخشی از جهان حالا او را به یاد یک نفر مشخص میاندازد.
چرا گل شازده کوچولو دیگر شبیه گلهای دیگر نیست
پیش از خداحافظی، روباه از شازده کوچولو میخواهد دوباره به باغ گلهای سرخ برگردد. شازده کوچولو این کار را میکند و حالا همان گلهایی را میبیند که کمی پیش باعث ناراحتیاش شده بودند، اما نگاه خودش تغییر کرده است.
از نظر ظاهر، گل او ممکن است تفاوت بزرگی با این گلها نداشته باشد. اما هیچکدام از این هزاران گل همان گلی نیستند که شازده کوچولو آبش داده، مراقبش بوده، زیر حفاظ گذاشته و ساعتها به حرفهایش گوش داده است.
زمانی که برای گلش گذاشته، او را برای شازده کوچولو متفاوت کرده است. ارزش رابطه از این نمیآید که هیچ موجود مشابه دیگری در دنیا وجود ندارد؛ از تاریخی میآید که دو طرف با یکدیگر ساختهاند.
در همین نقطه، شازده کوچولو چیزی را دربارهی گل میفهمد که هنگام زندگی کنار او قادر به فهمش نبود. علاقه فقط احساس خوشایندی نیست که بتوان از آن استفاده کرد و بعد کنار رفت. وقتی کسی برای دیگری وقت گذاشته و پیوندی ساخته، در برابر آن پیوند نیز مسئولیتی پیدا میکند.
روباه در واقع چیزی کاملاً تازه به او نداده است؛ بیشتر کمک کرده تجربهای را که از قبل با گل داشته بفهمد.
سوزنبان و آدمهایی که مدام جایی میروند
شازده کوچولو پس از خداحافظی با روباه با سوزنبان راهآهن آشنا میشود؛ کسی که قطارهای پر از مسافر را به مسیرهای مختلف میفرستد. قطارها با سرعت از یک سو به سوی دیگر میروند و بعد گروههای دیگری در جهت مخالف ظاهر میشوند.
شازده کوچولو میپرسد آیا این همه آدم از جایی که بودهاند ناراضیاند یا دنبال کسانی هستند که قبل از آنها رفتهاند. پاسخ سوزنبان این است که بیشترشان خودشان هم دقیق نمیدانند دنبال چه هستند. بعضی خوابیدهاند، بعضی خستهاند و مدام از جایی به جای دیگر میروند.
کودکان برای شازده کوچولو فرق دارند. آنها از پشت پنجره به بیرون نگاه میکنند و معمولاً چیزی دارند که واقعاً برایشان مهم است؛ حتی اگر از نگاه بزرگسالان فقط یک اسباببازی ساده باشد.
شازده کوچولو این توانایی را نوعی خوشبختی میبیند: اینکه آدم بداند چه چیزی برایش اهمیت دارد.
فروشندهای که میخواست پنجاهوسه دقیقه وقت ذخیره کند
ملاقات بعدی بسیار کوتاه است. شازده کوچولو با فروشندهای روبهرو میشود که قرصهایی برای رفع تشنگی میفروشد. طبق توضیح او، کسی که از این قرصها استفاده کند دیگر لازم نیست مرتب آب بنوشد و به این ترتیب هر هفته پنجاهوسه دقیقه وقت صرفهجویی میکند.
شازده کوچولو نمیتواند بفهمد چرا کسی باید تجربهای مثل نوشیدن آب را فقط برای ذخیره کردن زمان حذف کند. اگر پنجاهوسه دقیقه وقت آزاد داشت، ترجیح میداد آرام به سوی یک چشمه برود.
با همین ملاقات، داستان سفر او تقریباً به زمانی میرسد که در صحرا با خلبان آشنا شده است.
آب رو به پایان است
تا اینجا خلبان بیشتر مشغول شنیدن داستانهای شازده کوچولو بوده، اما مشکل خودش همچنان باقی است. چند روز از سقوط هواپیما گذشته، موتور هنوز تعمیر نشده و ذخیرهی آب تقریباً تمام شده است.
در هشتمین روز اقامت در صحرا، آخرین آبشان هم تمام میشود. خلبان نمیتواند مثل شازده کوچولو با آرامش دربارهی روباه و دوستی حرف بزند؛ اگر آب پیدا نکنند، شرایطشان خطرناک خواهد شد.
شازده کوچولو پیشنهاد میکند به دنبال چاه بگردند. خلبان در ابتدا این فکر را غیرمنطقی میداند. صحرا عظیم است و آنها حتی نمیدانند در چه جهتی باید بروند، اما راه دیگری هم ندارند.
با هم در سکوت شب راه میافتند. آسمان پر از ستاره است و صحرا در تاریکی شکلی متفاوت پیدا کرده است. شازده کوچولو از چیزهایی حرف میزند که زیباییشان همیشه در ظاهرشان نیست؛ یک خانه ممکن است به خاطر چیزی که درونش پنهان است دوستداشتنی باشد و صحرا هم به این دلیل برای او زیباست که جایی در دلش آب پنهان کرده است.
پس از ساعتها راه رفتن، شازده کوچولو خسته میشود و خلبان مدتی او را همراه خودش میبرد. صبح، اتفاقی که بعید به نظر میرسید رخ میدهد: چاهی پیدا میکنند.
چاهی در میان صحرا
چاهی که پیدا کردهاند شبیه گودالی ساده در بیابان نیست. قرقره، طناب و سطلی دارد، گویی چاهی در میان یک روستاست، با اینکه هیچ روستایی در اطراف دیده نمیشود.
خلبان سطل را پایین میفرستد و آب بالا میکشد. بعد از شب طولانی، صدای قرقره و حرکت طناب برایشان بخشی از ارزش همان جرعهی آب شده است. این آب فقط راهی برای رفع تشنگی نیست؛ نتیجهی ساعتها راه رفتن، سکوت شب و تلاش مشترک آنهاست.
پس از آب خوردن، شازده کوچولو دوباره یاد گوسفند و گلش میافتد. از خلبان میخواهد پوزهبندی برای گوسفند بکشد تا اگر به سیاره برگشت بتواند از گلش محافظت کند.
خلبان در همین زمان متوجه میشود دوستش چیزی را از او پنهان میکند. شازده کوچولو میگوید فردا سالگرد ورودش به زمین است و نقطهای که یک سال قبل به زمین رسیده از آنجا چندان دور نیست.
کمکم روشن میشود که برگشتن به همان نقطه برایش اتفاقی نیست.
یک سال پس از ورود به زمین
خلبان سرانجام موفق میشود موتور هواپیما را تعمیر کند. حالا میتواند از صحرا خارج شود، اما درست زمانی که مشکل خودش حل شده، متوجه میشود شازده کوچولو هم برای رفتن آماده شده است.
وقتی دوباره به محل قرارشان میرود، او را در نزدیکی همان جایی میبیند که یک سال پیش به زمین آمده بود. مار نیز دوباره در این بخش از داستان حضور دارد و خلبان از حرفهایی که میشنود میفهمد شازده کوچولو برای بازگشت به خانهاش برنامه دارد.
این خبر برای خلبان دردناک است. طی چند روزی که کنار هم بودهاند، رابطهای میان آنها شکل گرفته و حالا خودش تجربهای شبیه چیزی را دارد که روباه دربارهاش حرف زده بود. شازده کوچولو دیگر یک کودک ناشناس در بیابان نیست؛ حضورش برای او با حضور هر انسان دیگری فرق دارد.
شازده کوچولو تلاش میکند خلبان را آرام کند. میداند پس از جدایی دیگر نمیتوانند مثل قبل کنار هم باشند، اما میگوید آسمان برای خلبان معنای تازهای خواهد داشت. چون یکی از آن ستارهها خانهی اوست، خلبان میتواند با نگاه کردن به آسمان به یاد خندههایش بیفتد.
چرا شازده کوچولو میخواهد برگردد؟
دلیل بازگشت شازده کوچولو فقط دلتنگی ساده نیست. سفر باعث شده بفهمد چه چیزی در خانه داشته و در زمان زندگی کنار آن قادر نبوده معنایش را درست درک کند.
گلش از نظر ظاهر تنها گل سرخ جهان نیست. روی زمین هزاران گل شبیه او وجود دارند. اما هیچکدام همان گلی نیستند که شازده کوچولو برایش وقت گذاشته، از او مراقبت کرده و با تمام سوءتفاهمها و دلخوریها در کنارش زندگی کرده است.
روباه به او زبانی داده تا معنای این تجربه را بفهمد. رابطه باعث شده گل برای او یگانه شود و همین رابطه مسئولیتی نیز همراه خودش آورده است. حالا شازده کوچولو نمیتواند فقط به سفر ادامه دهد و وانمود کند چیزی پشت سرش باقی نمانده است.
میخواهد به ب۶۱۲ و گلش برگردد.
جدایی خلبان و شازده کوچولو
شازده کوچولو به خلبان میگوید آنچه قرار است رخ دهد ممکن است از نگاه او غمانگیز به نظر برسد، اما خودش آن را راه بازگشت میداند. از خلبان میخواهد بیش از حد نگران ظاهر ماجرا نباشد و سعی میکند با یادآوری ستارهها و خندههایش او را برای جدایی آماده کند.
خلبان نمیتواند به سادگی او را تنها بگذارد. خودش نیز حالا به شازده کوچولو وابسته شده و میداند جدایی برایش آسان نخواهد بود.
در لحظهی آخر، مار در بازگشت شازده کوچولو نقش پیدا میکند و خلبان شاهد جدایی دوستش از حضور زمینیاش میشود. صبح روز بعد، هرچه میگردد اثری از او پیدا نمیکند. همین ناپدید شدن باعث میشود باور کند شازده کوچولو توانسته به سیارهی خودش برگردد.
خلبان نیز سرانجام با هواپیمای تعمیرشده از صحرا خارج میشود، اما دیگر همان آدمی نیست که چند روز قبل آنجا فرود آمده بود.
شش سال بعد؛ گوسفند، پوزهبند و سرنوشت گل
راوی داستان را شش سال پس از آن ماجرا تعریف میکند. هنوز وقتی شبها به آسمان نگاه میکند، ستارهها برایش با گذشته فرق دارند. میتواند خندهی شازده کوچولو را به یاد بیاورد و همین خاطره باعث میشود آسمان برایش زندهتر شود.
اما یک روز متوجه جزئیاتی میشود که تا آن لحظه فراموش کرده بود. پوزهبندی که برای گوسفند کشیده بود بند چرمی نداشت؛ یعنی شاید شازده کوچولو نتوانسته باشد آن را درست روی گوسفند ببندد.
همین نکتهی کوچک همهچیز را دوباره نامطمئن میکند. شاید گوسفند هیچوقت به گل آسیبی نزده باشد. شاید شازده کوچولو هر شب گل را زیر حفاظ گذاشته و مراقبش بوده باشد. اما شاید یک شب حواسش پرت شده باشد.
برای کسی که فقط با عدد و اندازه به دنیا نگاه میکند، اینکه گوسفندی ناشناخته روی سیارهای دوردست ممکن است گلی را خورده باشد مسئلهی بیاهمیتی به نظر میرسد. اما خلبان حالا میفهمد اگر آن گل برای شازده کوچولو مهم بوده، سرنوشتش واقعاً اهمیت دارد.
داستان با تصویری از همان بخش صحرا تمام میشود؛ جایی که راوی شازده کوچولو را پیدا کرد و بعد از او جدا شد. از خواننده میخواهد اگر روزی به چنین جایی رفت و با پسری کوچک با موهای طلایی روبهرو شد که سؤالهای زیادی میپرسد و خودش کمتر جواب میدهد، از کنار او ساده نگذرد و خبرش را به راوی برساند.
تحلیل شازده کوچولو
چرا آدمبزرگها در شازده کوچولو اینقدر عجیب به نظر میرسند؟
آدمبزرگهای «شازده کوچولو» معمولاً آدمهای شروری نیستند. پادشاه، تاجر، مرد خودپسند، جغرافیدان و حتی فروشندهی قرص تشنگی الزاماً قصد آسیب زدن به کسی ندارند. مسئله بیشتر این است که هرکدام آنقدر در شیوهی خاصی از نگاه کردن به دنیا گرفتار شدهاند که چیزهای دیگر را نمیبینند.
پادشاه همهچیز را از راه فرمان دادن میفهمد، مرد خودپسند فقط دنبال تحسین است و تاجر ارزش ستارهها را به عدد و مالکیت تبدیل میکند. جغرافیدان اطلاعات عظیمی جمع میکند، اما خودش جهان را تجربه نمیکند. حتی فروشنده میخواهد زمانی را ذخیره کند که شازده کوچولو ترجیح میدهد آن را صرف آرام رفتن به سوی آب کند.
در مقابل، شازده کوچولو دائم سؤال میپرسد: این کار چه فایدهای دارد؟ چرا این چیز مهم است؟ اگر چیزی را «مال خودمان» بدانیم، برایش چه میکنیم؟ سادگی سؤالهای او باعث میشود بسیاری از عادتهایی که برای آدمبزرگها کاملاً طبیعی شدهاند، دوباره عجیب به نظر برسند.
کتاب نمیگوید کودک بودن به خودی خود خوب و بزرگسال بودن بد است. خلبان خودش بزرگسال است، اما هنوز توان دیدن گوسفند داخل جعبه را دارد. تفاوت اصلی میان دو نوع نگاه است: یکی که میخواهد جهان را فقط اندازه بگیرد و کنترل کند، و دیگری که هنوز میتواند برای رابطه، تخیل و تجربهی مستقیم ارزش قائل شود.
گل سرخ؛ دوست داشتن بدون فهمیدن
گل و شازده کوچولو از همان ابتدا به یکدیگر علاقه دارند، اما هیچکدام بلد نیستند این رابطه را به شکلی ساده مدیریت کنند. گل مغرور و حساس است و نیازش به توجه را گاهی پشت خواستهها و حرفهای نمایشی پنهان میکند. شازده کوچولو نیز کمتجربه است و هر جملهی او را بیش از اندازه جدی میگیرد.
مشکل اصلی نبودن علاقه نیست؛ نفهمیدن شیوهی ابراز آن است. شازده کوچولو بعد از دور شدن از سیاره تازه میفهمد شاید باید کمتر به کلمات توجه میکرد و بیشتر رفتار گل را میدید. گلی که سیاره را خوشبو کرده و حضورش زندگی روزمرهی او را عوض کرده، چیزی بیش از حرفهای متناقضش بوده است.
در عین حال کتاب رابطهی آنها را بینقص نشان نمیدهد. شازده کوچولو واقعاً سردرگم و ناراحت شده و گل نیز در این سوءتفاهم سهم دارد. ارزش رابطه باعث نمیشود هر رفتاری درست باشد.
چیزی که سفر تغییر میدهد توان شازده کوچولو برای فهمیدن گذشته است. فاصله گرفتن کمک میکند ببیند علاقهای که آن زمان فقط دردسر و سردرگمی به نظر میرسید، بخشی از زندگیای بوده که خودش ساخته است.
روباه و معنای ساختن رابطه
روباه از مهمترین شخصیتهای کتاب است، اما اهمیتش در این نیست که ناگهان چند جملهی حکیمانه به شازده کوچولو میگوید. او به شازده کوچولو کمک میکند تجربهای را که از قبل داشته به زبان بیاورد.
پیش از روباه، شازده کوچولو وقتی هزاران گل سرخ میبیند نتیجه میگیرد گل خودش چندان خاص نیست. این برداشت بر پایهی ظاهر است: اگر همه شبیه هماند، چرا باید یکی از آنها مهمتر باشد؟
روباه پاسخ را از راه رابطه توضیح میدهد. دو موجود در آغاز میتوانند برای یکدیگر کاملاً معمولی باشند، اما زمانی که برای هم وقت میگذارند، عادتها و خاطرههای مشترک میسازند و کمکم حضورشان در جهان با دیگران فرق میکند.
«اهلی کردن» در این معنا بیشتر از فرمانبردار کردن یا مالک شدن است. شازده کوچولو روباه را صاحب نمیشود؛ میانشان پیوندی ساخته میشود که برای هر دو هزینه و ارزش دارد. حتی اندوه جدایی هم بخشی از همان چیزی است که رابطه را واقعی کرده است.
همین فهم است که او را دوباره به گلش برمیگرداند. روباه چیزی را جای گل نمیگیرد؛ کمک میکند شازده کوچولو بفهمد چرا گل از همان ابتدا برایش یگانه بوده است.
چرا سفر برای فهمیدن خانه لازم بود؟
شازده کوچولو وقتی ب۶۱۲ را ترک میکند فکر میکند مشکلش گل است. رفتارهای گل خستهاش کرده و هنوز نمیتواند پشت غرور و حساسیت او را ببیند. راهحلش فاصله گرفتن است.
اما هر سیاره چیزی از محدودیتهای نگاه دیگران را جلوی چشمش میگذارد. آدمهایی را میبیند که در قدرت، تحسین، عادت، مالکیت، وظیفه یا دانش گرفتار شدهاند. هیچکدام پاسخ مستقیمی دربارهی گل به او نمیدهند، اما سفر آرامآرام شیوهی نگاه خودش را عوض میکند.
نقطهی اصلی این تغییر روی زمین و در ملاقات با روباه رخ میدهد. حالا شازده کوچولو میفهمد ارزش گلش قرار نیست با معیار «تنها گل جهان بودن» سنجیده شود. چیزی که میان آنها گذشته، گل را برای او متفاوت کرده است.
به همین دلیل بازگشت به ب۶۱۲ برگشت ساده به نقطهی اول نیست. اگر شازده کوچولو برگردد، همان کسی نیست که سیاره را ترک کرده بود. حالا چیزی دربارهی مراقبت و رابطه میداند که آن زمان نمیدانست.
گاهی برای فهمیدن چیزی که کنارمان بوده، فاصله لازم است؛ اما ارزش سفر زمانی روشن میشود که آن فهم تازه بتواند نگاه ما را به چیزی که پشت سر گذاشتهایم تغییر دهد.
پایان کتاب؛ بازگشت، جدایی و آسمانی که دیگر همان آسمان نیست
پایان «شازده کوچولو» همزمان غمگین، امیدوارکننده و مبهم است. از دید خلبان، دوستش به سیارهی خودش بازگشته و ناپدید شدن او در صبح بعد به این باور قوت میدهد. بااینحال داستان قرار نیست گزارشی واقعگرایانه و قطعی از چگونگی این بازگشت ارائه کند.
مهمتر از پاسخ دادن به اینکه «دقیقاً چه اتفاقی افتاد»، تأثیری است که جدایی بر خلبان میگذارد. پیش از ملاقات با شازده کوچولو، ستارهها برای او فقط بخشی از آسمان بودند. پس از آن، چون میداند جایی میان آنها خانهی دوستش قرار دارد، همهی آسمان معنای شخصی پیدا میکند.
این دقیقاً همان اتفاقی است که روباه توضیح داده بود. یک گندمزار میتواند به خاطر یاد یک نفر تغییر کند؛ ستارهها نیز به دلیل رابطهی خلبان و شازده کوچولو دیگر فقط ستاره نیستند.
اما مسئلهی پوزهبند اجازه نمیدهد پایان کاملاً آرام و شیرین شود. خلبان نمیداند گل هنوز سالم است یا نه و همین ندانستن باعث میشود آسمان گاهی برایش شادیآور و گاهی غمگین باشد. رابطه چیزی را در جهان برای او مهم کرده که پیش از آن حتی وجودش را نمیدانست.
پایان شازده کوچولو چه میگوید؟
شازده کوچولو سیارهاش را ترک میکند چون هنوز نمیتواند رابطهاش با گل را درست بفهمد. او گل را دوست دارد، اما غرور و حرفهای متناقضش گیجش میکنند و جوانتر از آن است که بتواند میان چیزی که گل میگوید و احساسی که پشت رفتارش پنهان است فرق بگذارد.
سفرش ابتدا بیشتر شبیه فرار است، اما آرامآرام به راهی برای شناخت تبدیل میشود. روی سیارههای مختلف آدمهایی را میبیند که هرکدام تمام زندگی خود را دور یک فکر محدود ساختهاند. روی زمین نیز ابتدا با تنهایی و بعد با کشفی ناخوشایند روبهرو میشود: گل او در ظاهر یگانه نیست.
دیدار با روباه این بحران را حل میکند، نه با اثبات اینکه گل شازده کوچولو از نظر ظاهری با همه فرق دارد، بلکه با تغییر خود سؤال. مهم نیست هزاران گل شبیه او وجود داشته باشند؛ زمانی که شازده کوچولو صرف گل خودش کرده و مراقبتی که از او داشته، آن گل را برایش یگانه کرده است.
از اینجا بازگشت معنای تازهای پیدا میکند. او دیگر فقط دلش برای خانه تنگ نشده است؛ میفهمد پیوندی ساخته که مسئولیت هم به همراه دارد. سفر لازم بود تا ارزش چیزی را بفهمد که پیش از سفر درست کنارش قرار داشت.
در کنار او، خلبان نیز سفر دیگری را طی میکند. مردی که در کودکی یاد گرفته بود تخیلش را کنار بگذارد، در صحرا کسی را پیدا میکند که همان نقاشی قدیمیاش را میفهمد. پس از جدایی، جهان برای خلبان دوباره چیزی بیش از ظاهرش دارد: ستارهها میتوانند خندهی یک دوست را یادآوری کنند و سرنوشت گلی کوچک روی سیارکی دور برایش واقعاً مهم باشد.
پایان به همین دلیل نه کاملاً تلخ است و نه کاملاً شیرین. جدایی اتفاق افتاده و راوی هنوز دلتنگ است، اما چیزی که از رابطه باقی مانده باعث شده جهان برای او غنیتر شود. امید بازگشت شازده کوچولو در کنار نگرانی دربارهی گل باقی میماند و کتاب عمداً این دو احساس را از هم جدا نمیکند.
آیا بعد از خواندن این خلاصه، هنوز خواندن شازده کوچولو ارزش دارد؟
بله، چون «شازده کوچولو» از آن کتابهایی است که دانستن خط داستانی بخش زیادی از تجربهی خواندنش را توضیح نمیدهد. داستان اصلی ساده است و حتی بسیاری از اتفاقهای مهم آن را میتوان در چند صفحه تعریف کرد، اما خود کتاب ارزش زیادی از ریتم کوتاه فصلها، مکثهای گفتوگوها، طنز آرام و تصویرهایی میگیرد که سنتاگزوپری کنار متن قرار داده است.
گفتوگوی روباه و شازده کوچولو نمونهی خوبی است. خلاصه میتواند دقیقاً توضیح دهد «اهلی کردن» چه معنایی دارد و چرا ملاقات با روباه نگاه شازده کوچولو به گل را تغییر میدهد، اما تجربهی تدریجی شکل گرفتن این رابطه در متن اصلی چیز دیگری است. همین موضوع دربارهی رابطهی خلبان و شازده کوچولو و فضای ساکت صحرا نیز صدق میکند.
کوتاه بودن کتاب هم باعث میشود خواندن نسخهی اصلی تعهد بزرگی نباشد. دانستن پایان تعلیق اصلی را نابود نمیکند، چون ارزش اثر بیشتر در شیوهی رسیدن شازده کوچولو به فهم تازهای از گلش و در تغییری است که آشنایی با او در نگاه خلبان ایجاد میکند.
اگر فقط میخواستید بدانید شازده کوچولو از کجا آمده، در سفرش چه کسانی را دیده، روباه چه نقشی داشته و داستان چگونه تمام میشود، این خلاصه بخش اصلی آن نیاز را پوشش میدهد. اما برای تجربهی لحن ساده و در عین حال چندلایهی کتاب، تصویرگریها، سکوت میان گفتوگوها و فضای خاصی که میان قصهی کودکانه و اندوه بزرگسالانه حرکت میکند، خود «شازده کوچولو» هنوز چیزهایی دارد که در خلاصه ناگزیر کمرنگ میشوند.





