تئاتر،تماشا و نگاه برانگیخته از منظری اروپایی 1

کتاب «تئاتر،تماشا و نگاه برانگیخته از منظری اروپایی (1)» جلد نخست از مجموعه مقالاتی است که به ویراستاری اریکا فیشر لیشته متشر شده است. کتاب در چند بخش کلی سامان یافته و آنچه جلد نخست آن در چاپ فارسی بخشی از کل اثر است که از مقدمه تا فصل پنجم را دربرمی گیرد. فیشر لیشته، مقدمه را با تمثیلی از بازار آغاز می کند: تئاتر، به باور او، شبیه بازاری است که در آن قصه ها، آیین ها، ایده ها، شیوه های ادراک، قراردادها، تکنیک ها، رفتارها و اشیا پیوسته میان تئاتر و دیگر نهادهای فرهنگی رفت وآمد می کنند. این تمثیل صرفا یک آرایه ادبی نیست؛ خط زیربنایی ای است که همه مقالات این جلد را به هم پیوند می دهد: مرزهای تئاتر با حوزه های فرهنگی مجاورش ثابت نیستند و پیوسته از نو بازتعریف می شوند. مقاله ی نخست، «تئاتر و فرایند متمدن شدن»، تاریخ بازیگری اروپایی را از منظر مفهوم «فرایند متمدن شدن» می خواند یعنی همان روندی که طی آن آداب و سنن در جامعه اروپایی از قرون میانه به بعد دگرگون شد. این مقاله بحث می کند که این دگرگونی چگونه در شیوه ی حرکت و بازی بدن بازیگر روی صحنه هم بازتاب یافته است. مقاله دوم، «کشف تماشاگر»، به یکی از مهم ترین چرخش های تئاتر سده ی بیستم می پردازد: جابه جایی کانون توجه از متن و اجرا به سمت خود تماشاگر و نقش ادراکی اش، چرخشی که مستقیما به عنوان کتاب یعنی «نگاه» تئاتر گره می خورد. مقاله ی سوم، «از تئاتر تا تئاتریکالیته»، مرز میان تئاتر به عنوان نهاد و تئاتریکالیته به عنوان کیفیتی فراگیرتر را بررسی می کند؛ کیفیتی که به گفته ی مقاله در ساختن واقعیت روزمره هم نقش دارد، نه فقط روی صحنه. مقاله ی چهارم، «قواعد بازی چیستند؟»، با تمرکز بر نمایش نامه امریکایی «ژاکت زرد»، بحث می کند که تماشاگر چگونه یاد می گیرد قواعد نانوشته ی یک اجرا را بپذیرد. مقاله ی پنجم و پایانی این جلد، «زیبایی شناسی گسست و تعلیق»، نشان می دهد چگونه تئاتر آلمان در رویارویی با رسانه های جدید (تلویزیون و ویدئو)، به جای توهم و پیوستگی کلاسیک صحنه، بر گسست و وقفه به عنوان اصلی زیبایی شناختی تکیه می کند. در مجموع، هر پنج مقاله، از زوایای متفاوت (تاریخ، تماشاگر، تئاتریکالیته، عرف های نمایش، رسانه)، یک پرسش واحد را دنبال می کنند: تفاوت تئاتر با فرهنگ روزمره دقیقا کجاست و آیا اصلا مرزی بین آن ها وجود دارد؟ از این نظر، جلد نخست را می شود زیربنای نظری ای خواند که بخش های بعدی کتاب مقایسه ی بین فرهنگی و مباحث نظری تر بر پایه ی آن بنا می شوند.