سخن های دیرینه

«سخن های دیرینه: سی گفتار درباره فردوسی و شاهنامه» مجموعه ای از پژوهش های جلال خالقی مطلق، شاهنامه شناس و مصحح برجستهٔ شاهنامه، است که علی دهباشی آنها را گرد آورده است. این سی گفتار در فاصله ای طولانی از فعالیت پژوهشی خالقی مطلق نوشته شده اند و به همین سبب کتاب بیش از آنکه رساله ای با یک استدلال خطی باشد، تصویری از چند دهه مواجههٔ یک پژوهشگر با شاهنامه است. بخشی از اهمیت آن نیز دقیقا از همین جا می آید: خواننده می تواند ببیند کسی که سال های بسیار صرف مقابلهٔ نسخه های شاهنامه و بازسازی متن آن کرده، هنگام عبور از مسئلهٔ نسخه و ضبط ابیات، خود جهان فردوسی را چگونه می خواند. دامنهٔ موضوعات کتاب گسترده است، اما پراکنده و تصادفی نیست. یک بخش از مقالات به فن داستان سرایی فردوسی می پردازد؛ از آغاز و پایان داستان ها تا عناصر دراماتیک، تکرار و شیوهٔ شکل دادن به کشمکش میان شخصیت ها. خالقی مطلق در این مقالات شاهنامه را مخزنی از افسانه های کهن نمی بیند که فردوسی فقط آنها را به نظم درآورده باشد. توجه او متوجه انتخاب های شاعر است: اینکه حادثه در کجا آغاز شود، تنش چگونه ساخته شود، شخصیت ها در برابر یکدیگر چه مواضعی بگیرند و روایت چگونه از گزارش واقعه فراتر برود. تحلیل او از داستان سیاوش نمونهٔ روشنی از همین رویکرد است؛ کشمکش را فقط برخورد خیر و شر نمی داند و تفاوت منش و جهان بینی سیاوش و کیکاووس را نیز در شکل گیری تراژدی دخیل می بیند. گروه دیگری از گفتارها به لایه های اساطیری و تاریخی شاهنامه مربوط اند. ضحاک، کیکاووس، کیخسرو، هوشنگ و برخی چهره های دیگر موضوع بررسی قرار می گیرند و خالقی مطلق می کوشد میان روایت شاهنامه، سنت های ایرانی پیش از فردوسی و گزارش های تاریخی نسبت برقرار کند. مقالاتی دربارهٔ ارتباط احتمالی کیکاووس با دیاکو یا کیاگسار و کیخسرو با کوروش نمونهٔ این بخش اند. ارزش این نوشته ها در جسارت مقایسه و وسعت منابع است، اما باید میان فرضیهٔ تطبیقی و نتیجهٔ قطعی تاریخی تفاوت گذاشت. پیوند دادن شخصیت های حماسی با فرمانروایان تاریخی از مسائل مناقشه برانگیز شاهنامه پژوهی است و همهٔ این تطبیق ها را نمی توان اجماع پژوهشگران دانست. خود شیوهٔ خالقی مطلق نیز بر بررسی انتقادی منابع و پرهیز از پیش داوری های ملی، دینی و ایدئولوژیک تأکید دارد. وجه سوم کتاب به متن شناسی نزدیک تر است؛ حوزه ای که خالقی مطلق بیش از هر چیز با آن شناخته می شود. بحث دربارهٔ منابع جنبی در تصحیح شاهنامه، اشتقاق های عامیانه، هویت برخی شخصیت ها و ضبط یا معنای پاره ای ابیات نشان می دهد که برای او تفسیر ادبی بدون اطمینان نسبی از متن معتبر همواره خطرناک است. تجربهٔ چند دهه تصحیح شاهنامه پشت این مقالات حضور دارد. یک واژه، نام یا اختلاف نسخه ممکن است مسیر فهم یک روایت را تغییر دهد؛ بنابراین متن شناسی در کار او مرحله ای فنی و جدا از تفسیر نیست، بلکه زیرساخت تفسیر است. از موضوعات مهم دیگر «سخن های دیرینه» مسئلهٔ ایران در شاهنامه است. خالقی مطلق در بحث «ایران گرایی در شاهنامه» می کوشد معنای ایران را در جهان فردوسی از ملی گرایی جدید جدا کند و آن را در پیوند با سنت تاریخی و فرهنگی متن بفهمد. در خوانش او، شاهنامه حافظه ای برای پیوند مردمانی است که طی قرن ها صورت های سیاسی متفاوتی را تجربه کرده اند. با این حال، ارزش مقاله درست در جایی بیشتر می شود که ایران دوستی پژوهشگر جای تحقیق را نمی گیرد. خالقی مطلق صریحا میان تعلق فرهنگی و تعصب پژوهشی فاصله می گذارد و تأکید می کند که پژوهش تاریخی نباید در خدمت اثبات پیشاپیش یک باور قرار گیرد. مزیت بزرگ «سخن های دیرینه» ترکیب چند نوع شاهنامه خوانی است: نسخه شناسی، تاریخ، اسطوره شناسی و تحلیل روایت در کنار یکدیگر قرار می گیرند. همین گستردگی البته ناهمگونی هایی نیز ایجاد کرده است. مقالات در یک زمان و برای یک هدف واحد نوشته نشده اند؛ بعضی بسیار تخصصی اند، بعضی صورت سخنرانی دارند و بعضی بر فرضیه هایی استوارند که پژوهش های بعدی می توانند درباره شان داوری دیگری داشته باشند. پس کتاب را نباید آخرین کلمه دربارهٔ فردوسی دانست. ارزشش بیشتر در مشاهدهٔ نوعی منش پژوهشی است که برای هر ادعا به متن بازمی گردد و حتی در برابر مشهورترین باورهای شاهنامه شناسی نیز حاضر نیست پرسش را تعطیل کند. شاهنامه در این کتاب بنایی نیست که هزار سال پیش کامل شده و اکنون فقط باید آن را ستود. بیشتر شبیه متنی است که هر بار با خواندن دقیق یک بیت، مقایسهٔ یک نسخه یا بازاندیشی در سرگذشت یکی از پهلوانان، گوشه ای از آن دوباره روشن می شود. «سخن های دیرینه» حاصل سال هایی است که خالقی مطلق چراغ را بر همین گوشه ها گرفته است؛ گاهی پاسخ یافته و گاهی، ارزشمندتر از پاسخ، پرسشی دقیق تر باقی گذاشته است