طنزآوران جهان نمایش 24

«نمایش در چین از دوران کهن تا دوران نو»، جلد بیست وچهارم مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش»، کتابی با گردآوری و ترجمهٔ داریوش مودبیان است که نشر گویا آن را با عنوان فرعی «چهار دوران، چهار کمدی» منتشر کرده است. برخلاف بسیاری از جلدهای این مجموعه که بر یک نمایشنامه نویس متمرکزند، این کتاب می خواهد تصویری تاریخی از تحول نمایش در چین ارائه کند و برای هر مرحله نمونه ای نمایشی پیش روی خواننده بگذارد. از همین رو، کتاب هم تاریخ مختصر تئاتر است و هم گلچینی از متن هایی که قرار است تفاوت دوره های مختلف را محسوس کنند. مودبیان تاریخ نمایش چین را تا پیش از استقرار جمهوری خلق چین در ۱۹۴۹ به چهار دوره تقسیم می کند. نخست، دوران کهن تا حدود سدهٔ دوازدهم میلادی است؛ زمانی که نمایش هنوز به معنای متعارف و مستقل آن تثبیت نشده و اجراهای درباری و مردمی با موسیقی، رقص، تقلید و روایت درآمیخته اند. مرحلهٔ دوم با سلطهٔ دودمان یوان در سدهٔ سیزدهم آغاز می شود؛ دوره ای که معمولا از آن به عنوان یکی از عصرهای بزرگ نمایشنامه نویسی چین یاد می شود. قالب «زاجو» در همین فضا رشد کرد و نویسندگانی مانند چیتگ ته هویی به سنتی تعلق دارند که کمدی، آواز، شعر و داستان را در ساختاری نمایشی به هم پیوند می زد. دورهٔ سوم از استقرار دودمان چینگ در ۱۶۴۴ تا سقوط امپراتوری در ۱۹۱۲ امتداد می یابد. در این دوران، شکل های اجرایی متنوع منطقه ای رشد می کنند و سنتی که بعدها با عنوان کلی «اپرای پکن» شناخته شد اهمیت بیشتری می یابد. هم زمان تماس با اروپا نیز برداشت غربیان از تئاتر چین و سپس برداشت چینیان از نمایش غربی را تغییر می دهد. این رفت وآمد فرهنگی برای کتاب اهمیت خاص دارد؛ حضور متنی مانند «سفر چونگ لی» ساشا گیتری، نمایشنامه نویس فرانسوی، نشان می دهد مجموعه تنها به متون بومی محدود نمانده و بازنمایی چین در تئاتر اروپایی را نیز وارد تصویر کرده است. مرحلهٔ چهارم، فاصلهٔ انقلاب ۱۹۱۱ تا تأسیس جمهوری خلق چین است؛ دوره ای پرآشوب که انقلاب، جنگ داخلی، اشغال خارجی و ورود اندیشه های سیاسی جدید، ادبیات و نمایش را نیز دگرگون کردند. حضور نام لو شون در مجموعه یادآور همین نقطهٔ گسست است. ادبیات جدید چین دیگر فقط ادامهٔ قالب های کلاسیک نبود؛ طنز و هجو به ابزاری برای نقد عادت های اجتماعی، اقتدار سنتی و بحران جامعهٔ مدرن تبدیل شدند. امتیاز کتاب در معماری آن است. خواننده صرفا چهار کمدی پراکنده دریافت نمی کند، بلکه متن ها درون روایتی تاریخی قرار می گیرند و تفاوت میان نمایش آیینی و درباری، شکوفایی نمایشنامه نویسی دورهٔ یوان، تحول فرم های سنتی و برخورد با مدرنیته قابل مشاهده می شود. برای خوانندهٔ فارسی که دسترسی محدودی به تاریخ تئاتر چین دارد، چنین مدخلی می تواند جهت دهنده باشد. اما انتخاب چهار متن برای نمایندگی تاریخی به این وسعت ناگزیر محدودکننده است. سنت نمایش چین مجموعه ای بسیار متنوع از فرم های موسیقایی، منطقه ای و اجرایی است و هیچ چهار نمونه ای نمی توانند این تکثر را کامل نشان دهند. حضور نمایشنامه ای فرانسوی دربارهٔ چین نیز بهتر است به عنوان نمونه ای از مواجهه و بازنمایی بینافرهنگی فهمیده شود، نه شاهدی مستقیم دربارهٔ سنت نمایشی بومی چین. ارزش این جلد شاید دقیقا در همین تغییر مقیاس باشد: از صحنه هایی که موسیقی، حرکت و روایت هنوز از یکدیگر جدا نشده اند تا روزگاری که نمایش به میدان برخورد سنت، انقلاب و جهان مدرن تبدیل می شود. تاریخ تئاتر در این تصویر، تاریخ تغییر شیوه ای است که جامعه خودش را روی صحنه می بیند.