عشق پس از زرتشت

کتاب «عشق پس از زرتشت: سیری در صورت و معنای عشق در تاریخ ایران» اثر مهدی فریور، یک سیر پژوهشی در دگردیسی های صورت و معنای عشق در تاریخ و اندیشه ی ایرانی است. این اثر با طرح پرسش «عشق چیست؟»، به دنبال پاسخ در یک چارچوب تاریخی مشخص می گردد و می کوشد تا نشان دهد که چگونه این مفهوم، از خاستگاه زرتشتی خود تا تجلیات پیچیده اش در ادوار بعدی، متحول شده است. روایت کتاب از یک نقطه ی عزیمت فلسفی و غیرمنتظره آغاز می شود: جهان بینی زرتشت. نویسنده پیش از هر چیز، بنیان های اندیشه ی زرتشتی را به عنوان بستری که اولین درک ایرانی از عشق در آن شکل گرفت، واکاوی می کند. در این دیدگاه، عشق صرفا یک احساس انسانی نیست، بلکه عمیقا با نزاع کیهانی میان دو گوهر مینوی گره خورده است: «سپنته مینو» روان مقدس و آفریننده ی راستی و «انگره مینو» روان مهاجم و تباه کننده ی دروغ. فریور توضیح می دهد که در این جهان بینی، «شر» و رنج آدمی، حاصل پیروزی «دروغ» و به هم ریختن نظم طبیعی و اجتماعی است. در مقابل، خوشبختی و رستگاری انسان در گرو گزینشی خردمندانه است: گرایش به راستی و پرهیز از دروغ. این انتخاب اخلاقی، در بستری از یک رابطه ی عاشقانه میان آفریدگار و آفریده معنا می یابد. به باور زرتشت، اهورامزدا دوستدار انسان است و عشق او، که «فره ایزدی» نماد آن است، خوشبختی و رستگاری او را سبب می شود. بنابراین، عشق در این خاستگاه، مفهومی متافیزیکی و اخلاقی است که با حقیقت، آفرینش و انتخاب درست پیوند خورده است. کتاب پس از بنا نهادن این شالوده ی فکری، مسیر تحول عشق را در تاریخ ایران دنبال می کند. نویسنده در بخش های مختلف، این سیر را از «ایرانویج» باستان آغاز کرده و به تجلیات آن در اسطوره و حماسه، شعر و اخلاق می رساند. او با ارائه ی مثال ها و نمونه های گوناگون، نشان می دهد که چگونه آن مسئله، در هر دوره صورتی نو به خود گرفته و در عین دگرگونی، ریشه های کهن خود را حفظ کرده است. «عشق پس از زرتشت» در نهایت، تلاشی است برای فهم تبارشناسانه ی یکی از محوری ترین مسائل فرهنگ ایرانی، از خاستگاه فلسفی آن تا تبلورهای گوناگونش در خیال و اندیشه ی این سرزمین.